Từ lợi thế năng lượng tái tạo Việt Nam đến tham vọng trung tâm công nghiệp xanh liên vùng
Trung tâm công nghiệp - dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng là mô hình phát triển kết hợp sản xuất điện sạch, chế tạo thiết bị, hạ tầng cảng biển, logistics năng lượng ngoài khơi, khu công nghiệp xanh và đào tạo nhân lực trong một hệ sinh thái thống nhất, nhằm tối đa hóa giá trị nội địa và nâng cao khả năng tham gia chuỗi cung ứng khu vực. Trong bối cảnh năng lượng tái tạo Việt Nam tăng trưởng nhanh, định hướng mới không còn xem điện gió, điện mặt trời như nguồn bổ sung, mà đặt chúng vào chiến lược công nghiệp dài hạn gắn với mục tiêu chuyển dịch năng lượng và phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Cách tiếp cận này rõ ràng mang tính tranh luận: hoặc Việt Nam tiếp tục chạy theo công suất phát điện, hoặc chủ động biến tài nguyên gió, nắng thành lợi thế công nghiệp xanh, nơi trung tâm công nghiệp xanh liên vùng đóng vai trò hạt nhân của chuỗi cung ứng khu vực.
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh: thị trường đủ lớn mới tạo được chuỗi cung ứng khu vực
Theo tính toán của Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, quy mô năng lượng tái tạo tiếp tục tăng mạnh với điện gió trên bờ và gần bờ 84,7–91,4 nghìn MW, điện gió ngoài khơi 113,6–140 nghìn MW, điện mặt trời 293–295,6 nghìn MW, sinh khối 4,8–6,7 nghìn MW, điện từ rác 1,8–2,1 nghìn MW và địa nhiệt cùng năng lượng mới khác 464 MW. Quy mô công suất năng lượng tái tạo có thể đạt 81,5–133,4 GW vào năm 2030 và 498,4–535,7 GW vào năm 2050. Đây là thị trường đủ lớn để không chỉ xây thêm nhà máy điện, mà buộc phải xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp và dịch vụ tương ứng. Theo định hướng được phê duyệt, đến năm 2030 Việt Nam đặt mục tiêu hình thành 2 trung tâm công nghiệp - dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng với đầy đủ chức năng sản xuất, truyền tải, tiêu thụ điện và công nghiệp chế tạo thiết bị ở các khu vực Bắc Bộ, Nam Trung Bộ và Nam Bộ khi có điều kiện thuận lợi. Nếu không biến quy mô này thành đơn hàng dài hạn 10–25 năm, doanh nghiệp khó thể dám đầu tư sâu vào năng lực sản xuất và logistics chuyên biệt.
Hạ tầng cảng xanh và bãi chế tạo: xương sống của logistics năng lượng ngoài khơi
Các trung tâm năng lượng tái tạo liên vùng sẽ thất bại nếu coi cảng biển là hạ tầng phụ trợ. Cục Điện lực đánh giá cảng chuyên dụng là một trong những "xương sống" đầu tiên của cấu trúc trung tâm, bởi điện gió ngoài khơi sử dụng cấu kiện siêu trường, siêu trọng, riêng móng giàn có thể nặng tới 2.500 tấn. Hạ tầng cảng xanh phải đáp ứng luồng tàu, mớn nước, sức chịu tải, diện tích bãi và không gian lắp ráp phù hợp với tàu lắp đặt turbine chuyên dụng (WTIV) và tàu vận tải siêu trọng. Nói cách khác, nếu không có cảng và bãi chế tạo đi trước, mọi tham vọng trung tâm công nghiệp xanh chỉ nằm trên giấy. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã đặt rõ yêu cầu: trước hết phải xác định địa điểm trung tâm theo đa tiêu chí, sau đó ưu tiên đầu tư các hạ tầng có khả năng "mở khóa" chuỗi giá trị gồm cảng chuyên dụng, bãi chế tạo - lắp ráp, logistics và lưới điện đấu nối. Đây là lựa chọn thể hiện tư duy coi hạ tầng cảng xanh là đòn bẩy, chứ không phải chi phí phụ.
Logistics năng lượng ngoài khơi: mắt xích quyết định mức độ nội địa hóa giá trị
Phía sau mỗi dự án điện gió ngoài khơi là một chuỗi logistics năng lượng ngoài khơi dày đặc, từ site-move, load-out, vận tải siêu trường siêu trọng, vận tải biển đến lắp đặt và vận hành - bảo dưỡng. Khi Việt Nam tham gia sâu hơn vào các dự án năng lượng ngoài khơi, phát triển logistics chuyên biệt được nhìn nhận là mắt xích quan trọng để gia tăng giá trị nội địa và mở rộng sự hiện diện của doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng quốc tế. Nếu năng lực này được hình thành và làm chủ trong nước, giá trị nội địa của ngành không chỉ dừng ở khâu chế tạo, mà mở rộng sang cơ khí, cảng biển, dịch vụ hàng hải và kỹ thuật. Đây là lý do vì sao mô hình trung tâm công nghiệp - dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng được thiết kế tích hợp chức năng cảng và hậu cần hàng hải, sản xuất - chế tạo, căn cứ O&M, lưới điện và hạ tầng dùng chung, R&D và nhân lực, cùng sản xuất năng lượng mới như hydro, amoniac phục vụ xuất khẩu. Chuỗi cung ứng khu vực sẽ không dành chỗ cho các bên chỉ làm một khâu đơn lẻ.
Cơ hội cho doanh nghiệp Việt trong chuỗi cung ứng khu vực và kết luận
Những năm qua, cấu kiện của các dự án Greater Changhua 2b&4, TPC Offshore Phase II, Fengmiao 1 hay trạm biến áp ngoài khơi Baltica 2 đã được chế tạo tại Việt Nam và xuất khẩu tới các dự án quốc tế. Khi điện gió ngoài khơi trong nước bước vào giai đoạn triển khai, doanh nghiệp Việt đã có thiết bị, quy trình và kinh nghiệm được kiểm chứng để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng offshore khu vực. Mô hình trung tâm công nghiệp xanh liên vùng, nếu được triển khai đúng trình tự đầu tư, sẽ tạo ra thị trường đủ ổn định để doanh nghiệp nội tiếp tục nâng cấp công nghệ, mở rộng dịch vụ logistics chuyên biệt và cạnh tranh trong chuỗi giá trị khu vực. Kết luận ở đây khá rõ: hoặc Việt Nam dừng lại ở vai trò "công xưởng gia công" cho điện gió thế giới, hoặc dùng các trung tâm công nghiệp - dịch vụ năng lượng tái tạo tích hợp hạ tầng cảng biển và logistics ngoài khơi làm bàn đạp để bước lên nấc thang cao hơn trong chuỗi cung ứng khu vực. Quy hoạch đã mở đường, phần còn lại là quyết tâm và chất lượng thực thi.
