Từ công trình năng lượng đến ‘Hạ Long trên núi’
Du lịch hồ thủy điện là mô hình phát triển kinh tế – du lịch dựa trên mặt nước và cảnh quan nhân tạo hình thành từ các công trình thủy điện, kết hợp với tài nguyên núi rừng, văn hóa bản địa và công nghệ số để tạo nên các sản phẩm nghỉ dưỡng, sinh thái và trải nghiệm mới cho du khách.
Điểm đáng nói là Việt Nam không chỉ dừng ở việc tận dụng cảnh quan sẵn có, mà đang chủ động biến những công trình năng lượng khô khan thành tài sản du lịch triệu đô. Lòng hồ thủy điện Sơn La – công trình thủy điện lớn nhất Việt Nam và Đông Nam Á – đang được tỉnh Sơn La định hướng trở thành Khu du lịch quốc gia. Cùng lúc, hồ Thác Bà với danh xưng “Hạ Long trên núi” cũng được coi là tâm điểm phát triển mới của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Cách tiếp cận này cho thấy tư duy: hạ tầng năng lượng phải tạo ra nhiều nguồn thu hơn là chỉ bán điện.
Hồ Sơn La: ‘mỏ vàng’ 6.800 tỷ đồng của vùng Tây Bắc
Vùng lòng hồ thủy điện Sơn La hình thành từ công trình trên sông Đà, có công suất lắp đặt 2.400 MW với 6 tổ máy và sản lượng điện trung bình khoảng 10 tỷ kWh mỗi năm. Nhưng nếu chỉ nhìn Sơn La như một nhà máy điện, chúng ta đã đánh giá thấp tiềm năng của vùng hồ rộng gần 4.000 km², được bao bọc bởi núi đá vôi, đảo, bán đảo và các bản làng ven hồ được ví như “vịnh Hạ Long thu nhỏ” giữa Tây Bắc.
Theo quy hoạch du lịch giai đoạn 2021-2030, vùng lòng hồ này được định hướng trở thành Khu du lịch quốc gia. Mục tiêu là đến năm 2030 đón khoảng 1,3 triệu lượt khách và đạt tổng thu du lịch khoảng 6.800 tỷ đồng, đồng thời tạo nhu cầu việc làm cho hơn 4.000 lao động, trong đó khoảng 1.500 lao động trực tiếp. Đây không chỉ là con số đẹp, mà là thông điệp rõ ràng rằng phát triển du lịch Sơn La quanh hồ thủy điện đang được xem như trụ cột tăng trưởng mới cho toàn tỉnh.
Du lịch thông minh trên mặt nước: khi công nghệ gặp núi rừng
Điều khiến du lịch hồ thủy điện ở Sơn La khác với nhiều điểm đến truyền thống là lựa chọn đi thẳng vào mô hình du lịch thông minh. Tỉnh định hướng hệ thống sản phẩm dựa trên lợi thế mặt nước: du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, du lịch cộng đồng, du thuyền, câu cá, chèo thuyền và thể thao trên nước. Nhưng cốt lõi không chỉ là thêm vài tour trên hồ; đó là cách tái thiết kế toàn bộ trải nghiệm du khách bằng dữ liệu và công nghệ.
Vùng lòng hồ sẽ áp dụng bản đồ số, chatbot AI, menu điện tử, kiosk du lịch, camera thông minh và dữ liệu lớn để hỗ trợ quản lý, thống kê, dự báo và nâng cao trải nghiệm của du khách. Trích dẫn đáng chú ý: “Vùng lòng hồ thủy điện Sơn La được định hướng phát triển theo mô hình du lịch thông minh với việc ứng dụng bản đồ số, chatbot AI và dữ liệu lớn trong quản lý và phục vụ du khách”. Nếu làm đúng, đây có thể trở thành hình mẫu đầu tiên cho du lịch hồ thủy điện công nghệ cao ở miền núi phía Bắc.
Hồ Thác Bà: ‘Hạ Long trên núi’ bước vào kỷ nguyên Sun Group
Trong khi Sơn La đặt cược vào du lịch thông minh, hồ Thác Bà lại là câu chuyện về cách một danh thắng lâu năm được tái sinh nhờ nhà đầu tư chiến lược. Hồ Thác Bà có diện tích 23.400 ha, trong đó mặt nước 19.050 ha, dài 80 km, rộng nhất 30 km, chứa tới 3–3,9 tỷ m³ nước và sở hữu hơn 1.300 đảo lớn nhỏ. Khung cảnh sơn thủy hữu tình và hệ thống hang động trên các dãy núi đá vôi khiến nơi đây được ví như “Vịnh Hạ Long trên núi”.
Hồ Thác Bà không chỉ cải thiện khí hậu, môi trường sinh thái mà còn từng bước trở thành vùng tham quan du lịch có giá trị. Bước ngoặt mới đến khi tại một lễ công bố vào ngày 27/8/2022, đại diện tỉnh Yên Bái đã trao biên bản ghi nhớ cho Tập đoàn Sun Group để đầu tư dự án phát triển Khu du lịch quốc gia hồ Thác Bà. Đây là dấu hiệu rõ ràng rằng hồ Thác Bà du lịch được định vị như động cơ tăng trưởng dài hạn, không kém cạnh bất kỳ tổ hợp nghỉ dưỡng cao cấp nào.
Động cơ tăng trưởng mới cho vùng núi phía Bắc
Điểm chung của lòng hồ Sơn La và hồ Thác Bà là cách các địa phương coi hạ tầng thủy điện như nền tảng cho một nền kinh tế dịch vụ mới. Ở Sơn La, nếu các mục tiêu về hạ tầng, sản phẩm và lượng khách được hiện thực hóa, vùng lòng hồ sẽ trở thành một động lực kinh tế bên cạnh vai trò cung cấp điện của công trình thủy điện. Ở Thác Bà, hồ đã được công nhận là di tích lịch sử – danh thắng cấp quốc gia và đang được định hướng trở thành Khu du lịch quốc gia với sự tham gia của Sun Group.
Vấn đề không còn là “có nên” mà là “làm thế nào cho bền vững”. Nếu phát triển thiếu kiểm soát, cả hai “Hạ Long trên núi” có nguy cơ lặp lại bài học quá tải của nhiều bãi biển miền Trung. Nhưng nếu giữ được cân bằng giữa bảo tồn và đầu tư, hai hồ thủy điện này có thể định nghĩa lại chuẩn mực du lịch hồ thủy điện ở Việt Nam: không chỉ đẹp, mà còn thông minh, tạo việc làm và tăng sức chống chịu kinh tế cho cả một vùng núi rộng lớn.
