Luật người lao động Việt đi làm việc ở nước ngoài: vì sao sửa và sửa để làm gì?
Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng là khung pháp lý điều chỉnh toàn bộ quá trình đưa lao động Việt nước ngoài, từ cấp phép doanh nghiệp dịch vụ, chuẩn bị nguồn, ký kết hợp đồng lao động quốc tế, đến bảo vệ quyền lợi công nhân trong suốt thời gian làm việc và khi họ trở về nước, nhằm bảo đảm lợi ích chính đáng và nâng cao vị thế cạnh tranh của nhân lực Việt trên thị trường toàn cầu.
Điểm quan trọng nhất của lần sửa đổi này: luật không chỉ "vá lỗi" kỹ thuật sau gần 5 năm thi hành Luật số 69/2020/QH14, mà nhắm vào một bước ngoặt thể chế để bảo vệ tốt hơn người lao động và đồng thời nâng tầm nguồn nhân lực Việt trên thị trường quốc tế. Quốc hội đang thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, với đa số ý kiến đồng thuận về sự cần thiết phải thay đổi. Lựa chọn chiến lược ở đây khá rõ: đơn giản hóa thủ tục, tăng hậu kiểm, nhưng không đánh đổi sự an toàn pháp lý của lao động Việt nước ngoài.
Từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”: giảm thủ tục nhưng phải tăng bảo vệ người lao động
Dự thảo Luật lần này chuyển mạnh từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, nhưng đây không phải là nới lỏng quản lý mà là thay đổi cách kiểm soát để lao động đi nhanh hơn, an toàn hơn. Cụ thể, dự thảo chuyển nhiều nội dung từ cơ chế "chấp thuận" sang "thông báo" đối với hoạt động chuẩn bị nguồn lao động và phương án đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài của doanh nghiệp trúng thầu, nhận thầu hoặc tổ chức, cá nhân đầu tư ra nước ngoài. Điều này giúp giảm thời gian chờ đợi, song trách nhiệm giám sát sau đó của cơ quan nhà nước phải được nâng cao, nếu không, lao động sẽ là bên chịu rủi ro đầu tiên.
Nội dung cắt giảm thủ tục cũng khá ấn tượng: dự thảo sửa đổi, bổ sung 25 điều của Luật hiện hành, trong đó sửa toàn diện 5 điều, cắt giảm, đơn giản hóa 6/19 thủ tục hành chính và bãi bỏ 5/19 thủ tục, qua đó ước tính giảm 34% chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp. Đây là một con số đẹp, nhưng câu hỏi cần đặt ra là: chi phí giảm có đi cùng chất lượng bảo vệ tăng? Các đại biểu Quốc hội đã nhấn mạnh yêu cầu "đơn giản hóa thủ tục hành chính nhưng vẫn phải đảm bảo hành lang pháp lý chặt chẽ" để bảo vệ quyền lợi chính đáng của công dân khi ra nước ngoài làm việc theo hợp đồng. Nếu luật chỉ nhanh hơn mà không an toàn hơn, cải cách sẽ mất ý nghĩa.
Kiến tạo thể chế để nâng tầm lao động kỹ thuật cao, tránh “chảy máu chất xám”
Một trong những thay đổi mang tính chiến lược là bổ sung chính sách ưu tiên đưa người lao động đã qua đào tạo, có trình độ kỹ thuật cao đi làm việc ở nước ngoài, đi kèm các cơ chế đặc thù. Mục tiêu được đặt ra là rõ ràng: nâng cao thu nhập, tiếp cận công nghệ hiện đại, kết nối thông tin để sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực sau khi về nước, đồng thời giảm dần tỷ trọng lao động phổ thông trong dòng lao động Việt nước ngoài. Tuy nhiên, nếu thiết kế chính sách hời hợt, Việt Nam rất dễ rơi vào bẫy "chảy máu chất xám" khi các ngành mũi nhọn trong nước như AI, bán dẫn, công nghệ số, năng lượng, y tế, công nghiệp chế tạo vốn đã thiếu nhân lực.
Các đại biểu Quốc hội đã đặt đúng trọng tâm: chỉ nên ưu tiên đưa lao động kỹ thuật cao ra nước ngoài khi nguồn nhân lực trong nước đã đáp ứng hoặc vượt nhu cầu, hoặc khi Nhà nước xác định rõ việc đưa người đi là để đào tạo, tích lũy kinh nghiệm cho những lĩnh vực chiến lược. Quan điểm này buộc chính sách phải chuyển từ tư duy "bao nhiêu người đi" sang "người đi được gì và về sẽ làm gì". Theo phân tích của cơ quan thẩm tra, chính sách ưu tiên lao động đã qua đào tạo sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và thu hút, sử dụng hiệu quả người lao động sau khi về nước. Nếu khâu hồi hương và sử dụng lao động không được luật hóa, ưu tiên này rất dễ biến thành kênh xuất khẩu nhân tài một chiều.
Siết kẽ hở doanh nghiệp dịch vụ, minh bạch chi phí để bảo vệ quyền lợi công nhân
Thực tiễn gần 5 năm thi hành Luật số 69/2020/QH14 đã cho thấy nhiều kẽ hở: thuật ngữ chưa rõ, điều kiện cấp phép chưa đủ chặt chẽ, hành vi bị nghiêm cấm chưa bao quát các phương thức vi phạm tinh vi. Một điểm sửa rất đáng chú ý là dự thảo quy định doanh nghiệp hoặc người đại diện theo pháp luật đã bị thu hồi giấy phép do vi phạm nghiêm trọng sẽ không được cấp lại giấy phép hoặc làm đại diện pháp luật cho doanh nghiệp dịch vụ khác trong thời hạn 5 năm. Tuy vậy, nhiều đại biểu cho rằng nếu chỉ siết người đại diện mà không mở rộng sang chủ sở hữu, cổ đông chi phối thì nguy cơ "lách luật" bằng cách thay người đại diện vẫn còn nguyên. Để bảo vệ quyền lợi công nhân, cần nhìn vào chủ thể thực chất kiểm soát doanh nghiệp chứ không chỉ người ký giấy tờ.
Chi phí là nỗi lo lớn nhất của người lao động khi ký hợp đồng lao động quốc tế, nên luật phải đi thẳng vào điểm này chứ không thể né tránh. Dự thảo đã có bước tiến khi chỉ cho phép doanh nghiệp thu phí đào tạo, bồi dưỡng sau khi lao động được phía nước ngoài tiếp nhận và hai bên ký kết văn bản thỏa thuận. Đại biểu cũng đề xuất quy định rõ nguyên tắc hoàn trả chi phí đào tạo nếu người lao động không được tuyển chọn vì lý do khách quan; trường hợp đã nộp phí nhưng không thể đi làm việc ở nước ngoài, mà nguyên nhân không thuộc lỗi của người lao động, doanh nghiệp phải hoàn trả khoản phí tương ứng với chi phí chưa phát sinh, có thời hạn cụ thể và trách nhiệm cung cấp chứng từ, bảng kê chi phí thực tế. Nếu các nguyên tắc này không được ghi rõ trong luật, khẩu hiệu "bảo vệ quyền lợi công nhân" sẽ chỉ dừng ở lời nói.
Chuyển đổi số và phân quyền: tăng vị thế lao động Việt trên thị trường quốc tế
Một lớp thay đổi quan trọng khác là cách tổ chức quản lý nhà nước: chức năng quản lý về lao động Việt nước ngoài được chuyển từ Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội sang Bộ Nội vụ ở Trung ương và Sở Nội vụ ở địa phương, kéo theo nhu cầu tái thiết kế phân quyền. Dự thảo bổ sung 5 nhiệm vụ mới cho địa phương, trong đó có 4 nhiệm vụ cho UBND cấp tỉnh và 1 nhiệm vụ cho UBND cấp xã, đồng thời đẩy mạnh phân quyền theo nguyên tắc "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Đây là hướng đi hợp lý, vì thực tế bảo vệ người lao động và giám sát doanh nghiệp dịch vụ xảy ra chủ yếu ở địa bàn cụ thể, không phải trên giấy tờ trung ương.
Ở góc độ công nghệ, một số đại biểu xem việc xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông là "trung tâm của lần sửa đổi này". Đề xuất thiết lập hệ thống cảnh báo sớm dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro – từ lịch sử vi phạm, khiếu nại đã được xác minh, tình trạng cư trú bất hợp pháp đến việc chậm cập nhật dữ liệu – nếu được triển khai nghiêm túc sẽ là lớp bảo vệ mới cho người lao động trước khi họ ký hợp đồng và sang nước ngoài. Kết hợp với cơ chế phối hợp giữa Bộ Nội vụ với Bộ Công an trong phòng ngừa, xử lý vi phạm, mua bán người, lừa đảo, cũng như với các cơ quan phụ trách dân tộc, tôn giáo để hỗ trợ lao động vùng khó khăn, dự án Luật này được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về thể chế, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động và doanh nghiệp, đồng thời nâng cao vị thế lực lượng lao động Việt Nam trên thị trường quốc tế. Đó chính là thước đo cuối cùng cho mọi sửa đổi: vị thế cạnh tranh của lao động Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa phải được tăng lên, chứ không chỉ là bộ luật gọn gàng hơn.
