Khi sách ảnh trở thành ký ức tập thể về di sản và biển đảo
Hai sách ảnh mới của nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Á, một cuốn về di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh và một cuốn về biển đảo quê hương, là dự án nhiếp ảnh dài hơi dùng hình ảnh để bảo tồn ký ức văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và nhắc nhở trách nhiệm tiếp nối di sản trong bối cảnh hội nhập mạnh mẽ.
Chiều 28/08, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam ở Hà Nội, triển lãm ảnh và lễ ra mắt hai sách ảnh di sản và biển đảo của Nguyễn Á đã chính thức mở cửa, đánh dấu kết tinh một hành trình 16 năm rong ruổi cùng thiên nhiên và con người Việt Nam. Đây không phải một sự kiện trưng bày trung tính, mà là lời khẳng định: nhiếp ảnh có thể trở thành một hình thức bảo tồn di sản hiệu quả như bất kỳ thuyết minh, hồ sơ hay hiện vật nào. Triển lãm được thiết kế như một không gian đối thoại, nơi người xem buộc phải tự hỏi: chúng ta đang làm gì với di sản mình được thừa hưởng?
Sách ảnh di sản: Ống kính điền tên Việt Nam trên bản đồ UNESCO
Cuốn sách ảnh “Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh” không chỉ là tập hợp những bức ảnh đẹp; nó là một dạng “hồ sơ hình ảnh” về 17 di sản văn hóa phi vật thể, trải dài khắp vùng miền, mà Nguyễn Á đã dành hơn một thập kỷ kiên trì ghi lại. Song song với việc kể chuyện bằng hình, cuốn sách đặt ra một luận điểm thầm lặng: di sản chỉ sống khi còn người thực hành, và nhiếp ảnh có thể kéo công chúng quay trở lại với những không gian đang dần vắng bóng ấy.
Trước đó, năm 2015, ông từng ra mắt một sách ảnh về 11 di sản; 10 năm sau, ông hoàn tất “bản đồ hình ảnh” bằng việc tiếp tục với 6 di sản còn lại. Đây là một trong những phát biểu đáng trích dẫn: “Hai cuốn sách ảnh về đề tài di sản văn hóa phi vật thể là dòng chảy tiếp nối của hành trình lưu giữ những giá trị văn hóa mà ông bền bỉ theo đuổi suốt hơn 1 thập kỷ”. Trong bối cảnh nhiều giá trị bị thương mại hóa hoặc bị hiểu sai, sách ảnh di sản kiểu này là đối trọng cần thiết, vì nó trả di sản về đúng chỗ: cộng đồng sống, hơi thở, ánh mắt và giọng hát cụ thể, chứ không phải khái niệm trừu tượng.
Biển đảo Việt Nam qua ống kính: Tri ân, chứ không chỉ là cảnh đẹp
“Chuyện về Biển đảo Quê hương” tiếp tục đường dây tư tưởng bảo tồn di sản, nhưng chuyển bối cảnh từ không gian lễ hội, làn điệu sang những con sóng, con tàu và 5 vùng biển của đất nước. Đây là cuốn sách thứ tư của Nguyễn Á theo đuổi đề tài biển đảo, sau các cuốn về Hoàng Sa – Trường Sa, Lý Sơn, và những hành trình yêu thương từ thành phố mang tên Bác. Điều đó cho thấy biển đảo Việt Nam với ông không phải “mốt đề tài”, mà là mối ám ảnh sáng tác lâu dài.
Từ chuyến công tác đầu tiên đến Trường Sa năm 2010, rồi 7 lần trở lại, ông đã gom lại được những khoảnh khắc đời thường mà hiếm người dân đất liền có thể chứng kiến: chiến sĩ hải quân gác trực, người dân bám biển, những hải cảng và đảo tiền tiêu giữa Biển Đông. Các bức ảnh không chỉ tôn vinh vẻ đẹp biển đảo Việt Nam, mà quan trọng hơn, chúng là lời tri ân với những người lính đang ngày đêm bảo vệ chủ quyền biển đảo, qua đó biến cuốn sách thành một hình thức bảo tồn di sản ký ức về biển – thứ di sản thường bị lãng quên trong sách giáo khoa nhưng lại sống rất mạnh mẽ trong cộng đồng ngư dân và người lính.
Nguyễn Á – Nhiếp ảnh như hành vi công dân văn hóa
Điều cần nhấn mạnh là: Nguyễn Á không coi mình chỉ là người ghi hình, mà là người tham gia trực tiếp vào dòng chảy bảo tồn di sản. Đến nay, ông đã thực hiện 27 triển lãm và sách ảnh; riêng “Chuyện về biển đảo quê hương” là cuốn sách ảnh thứ 26 trong hành trình sáng tác. Con số này cho thấy ông không chọn đường ngắn, mà kiên trì xây một “bộ nhớ hình ảnh” cho cộng đồng. Khi ông nói muốn “khơi dậy niềm tự hào và tự tôn dân tộc, đặc biệt trong thế hệ trẻ”, đó không phải khẩu hiệu tiếp thị. Những buổi triển lãm với ca trù, quan họ, hát xoan, cồng chiêng vang lên ngay trong không gian trưng bày chính là cách ông trả di sản về lại với tai, mắt, cảm xúc của người xem hôm nay.
Một ý kiến từ giới chuyên môn đã tóm tắt đúng trọng tâm: mỗi di sản trong sách không chỉ là tinh hoa được quốc tế ghi nhận, mà là nơi “kết tinh hồn cốt dân tộc” và là lời nhắc về trách nhiệm làm giàu thêm những giá trị ấy. Ở chiều ngược lại, các sách ảnh biển đảo được xem như món quà văn hóa phù hợp cho hoạt động ngoại giao, vì giúp bạn bè quốc tế hiểu hơn về con người và không gian sinh tồn của Việt Nam. Đây là minh chứng rằng Nguyễn Á nhiếp ảnh không chỉ phục vụ nhu cầu thẩm mỹ; nó vận hành như hành vi công dân văn hóa, đưa di sản ra khỏi phạm vi hội trường và tủ kính, để bước vào đời sống, ngoại giao, và ký ức chung.
Ý nghĩa lâu dài: Khi bảo tồn di sản gắn với niềm tự hào sống
Buổi triển lãm ra mắt hai sách ảnh không chỉ “ghi dấu hành trình cống hiến thầm lặng” của một nghệ sĩ, mà còn chỉ ra một con đường bảo tồn di sản cụ thể: dùng hình ảnh để kéo di sản vào đời sống, thay vì để nó đứng yên trong hồ sơ. Ở đây, sách ảnh di sản không chỉ là ấn phẩm nghệ thuật; nó là tài liệu giáo dục, là công cụ truyền thông mềm, và là lời nhắc nhở trực tiếp đến mỗi người Việt về trách nhiệm với di sản văn hóa phi vật thể và biển đảo quê hương.
Điều đáng mừng là dự án này không dừng ở việc “lưu giữ cho khỏi mất”, mà nhắm đến việc “khơi dậy niềm tự hào, tình yêu quê hương và ý thức tiếp nối, gìn giữ di sản, đặc biệt trong thế hệ trẻ”. Trong thời đại hình ảnh ngập tràn, hai cuốn sách ảnh của Nguyễn Á là minh chứng rằng nhiếp ảnh vẫn có thể giữ được chiều sâu, nếu người cầm máy đặt câu hỏi: bức ảnh này làm gì cho ký ức chung? Câu trả lời, trong trường hợp này, đã rõ: nó giúp bảo tồn di sản, nuôi dưỡng chủ quyền tinh thần về văn hóa và biển đảo, và biến lòng tự hào dân tộc thành trải nghiệm nhìn thấy được, chạm tay được.
