“Mẹ” – một công trình ảnh, không chỉ là một triển lãm mùa Vu Lan
Sách ảnh Mẹ Trần Thế Phong và triển lãm cùng tên là một dự án nhiếp ảnh dài hơi, ghi lại những hình ảnh đời thường của người mẹ Việt Nam ở nhiều vùng miền, như một cuộc khảo cứu xã hội độc lập về tình mẫu tử, lao động và ký ức gia đình được kể bằng ngôn ngữ ảnh, thay vì ngôn ngữ học thuật. Triển lãm và ra mắt sách ảnh Mẹ khai mạc chiều 22.8 tại Bảo tàng TP.HCM, giới thiệu 108 tác phẩm được chắt lọc trong hơn 20 năm cầm máy. Việc chọn mở vào mùa Vu Lan không phải chi tiết bên lề: nó biến một bộ sách ảnh thành một nghi thức tưởng niệm công cộng về mẹ, kéo công chúng bước vào một “không gian báo hiếu” bằng hình ảnh, thay vì bằng nghi lễ tôn giáo.
108 hình ảnh và một bản đồ cảm xúc về phụ nữ Việt Nam
Điểm đáng kể nhất của sách ảnh Mẹ Trần Thế Phong là cách tác giả dựng nên một bản đồ cảm xúc về phụ nữ Việt Nam ảnh, không phải qua biểu tượng mà bằng chi tiết đời thường. Những người mẹ trong ảnh không được sắp đặt cầu kỳ: đó là người mẹ đã đi qua nhiều nhọc nhằn, người phụ nữ đang chăm con, dáng mẹ lặng lẽ giữa đời sống mưu sinh. Những khoảnh khắc gia đình nhỏ bé – ánh nhìn, bàn tay, nếp nhăn – được đặt ngang hàng với các sự kiện “lớn” của xã hội. Nhờ vậy, 108 bức ảnh trở thành một phóng sự dài hạn về thân phận, cho thấy làm mẹ không phải là một vai phụ trong lịch sử, mà là trục xoay âm thầm của cộng đồng.
Mùa Vu Lan và việc biến ký ức riêng thành ký ức chung
Triển lãm ảnh Vu Lan này không dừng ở tính chất “đúng mùa, đúng dịp”. Sự kiện diễn ra trong không khí mùa Vu Lan, quy tụ văn nghệ sĩ, người làm báo, nhiếp ảnh gia cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật. Tổ chức đúng mùa Vu Lan, triển lãm tạo một khoảng lặng để người xem nhìn lại tình cảm dành cho mẹ. Khi người xem đối diện một bà mẹ cụ thể trên tấm ảnh, họ đồng thời đối diện với chính ký ức gia đình mình. Đó là cách dự án biến câu chuyện riêng của tác giả thành ký ức chung: ai cũng có một người mẹ để nhớ, một sự chậm trễ để ân hận. Mỗi bức ảnh vì thế giống một lời nhắc nhở về hiện tại, hơn là hoài niệm về quá khứ.
Một nhiếp ảnh gia Việt Nam miệt mài viết sử đời thường
Đi sau sách ảnh Mẹ là một tác giả đã chọn con người làm trung tâm suốt nhiều thập kỷ. Trần Thế Phong sinh năm 1969 tại TP.HCM, đến với nghề nhiếp ảnh chuyên nghiệp từ năm 2000 và được ghi nhận là một trong những nhiếp ảnh gia Việt Nam có sức làm việc bền bỉ, với 25 lần triển lãm cá nhân, 16 tập sách ảnh và hơn 200 giải thưởng ảnh nghệ thuật, báo chí trong và ngoài nước. Ông tự nhận đây là cách ông gửi lời tri ân những người mẹ Việt Nam chịu thương chịu khó mà ông đã gặp trong đời cầm máy. Quan trọng hơn, qua ống kính của ông, những điều tưởng như quen thuộc được soi chiếu bằng cái nhìn nhân hậu, biến đời thường thành một thứ “tư liệu lịch sử mềm” về xã hội.
“Mẹ” như một cuốn sử ảnh về tình mẫu tử trong dòng chảy thời gian
Ở tầng sâu, sách ảnh Mẹ không chỉ là tuyển tập đẹp đẽ về người mẹ mà là một hình thức lưu trữ ký ức tập thể. Mỗi tác phẩm không chỉ lưu giữ một khuôn mặt, một cảnh đời mà còn gợi mở những tầng cảm xúc về tình mẫu tử, lòng biết ơn và sự trở về với cội nguồn yêu thương. Khi thời gian trôi, những đôi tay chai sần, mái tóc bạc, góc phố cũ trong ảnh sẽ mang thêm giá trị tư liệu: chúng kể lại một giai đoạn xã hội qua lăng kính những người thường bị bỏ quên trong chính sử – các bà mẹ. Từ góc nhìn đó, triển lãm ảnh Vu Lan và cuốn sách cùng tên xứng đáng được xem như một cuốn sử ảnh lặng lẽ, nơi lịch sử được viết bằng khoảnh khắc gia đình chứ không phải bằng các mốc sự kiện.
