Từ học công nghệ trong gia đình đến đổi mới sinh kế ở nông thôn

Công nghệ số bắt đầu từ việc có ích

Chuyển đổi số nông thôn là quá trình đưa công nghệ và kỹ năng số vào sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt và hoạt động cộng đồng, để người dân giải quyết nhu cầu cụ thể thuận tiện hơn. Sự thay đổi thường bắt đầu từ một chiếc điện thoại và một việc cần làm, chứ không phải từ những hệ thống phức tạp. Ở buôn Yông B, xã Cuôr Đăng, Đắk Lắk, chị H’Won Adrơng vừa trồng cà phê, hồ tiêu, vừa bán hàng tạp hóa và đồ ăn sáng tại nhà. Chị tìm thông tin chăm sóc cây trên mạng, học công thức món ăn, tìm khách và giới thiệu sản phẩm qua mạng xã hội. Công nghệ vùng quê vì thế không còn là khái niệm xa xôi: nó đi vào nhịp sống khi có thể hỗ trợ việc làm ăn hoặc giảm bớt phiền hà thường ngày. Điểm đáng chú ý là mỗi gia đình nông thôn bắt đầu từ một nhu cầu riêng, nên con đường tiếp cận cũng khác nhau.

Gia đình trở thành lớp học số

Với chị H’Won, học công nghệ số không diễn ra trong lớp học chính quy mà ngay tại nhà, qua những lần thực hành cùng con gái H’Lệ, 21 tuổi. Tổ công nghệ số cộng đồng và các đoàn thể địa phương cũng hỗ trợ hai mẹ con làm quen với thao tác trên điện thoại. Từ đó, chị sử dụng các kênh thông tin chính thống, thanh toán không dùng tiền mặt và đăng ảnh sản phẩm lên mạng xã hội. Đây là cách học phù hợp với người chưa tự tin: bắt đầu từ việc cần dùng, được hướng dẫn từng bước rồi tự làm lại. Vai trò của người trẻ trong gia đình vì thế không chỉ là truyền đạt thao tác, mà còn giúp kỹ năng được hướng dẫn ở cộng đồng trở thành thói quen sử dụng thực tế. Chị H’Won từng cho biết việc học bắt đầu từ nhu cầu hằng ngày, giúp chị tự tin hơn khi tìm thông tin và cơ hội bán hàng.

Từ kỹ năng mới đến sinh kế rộng hơn

Cơ hội lớn nhất của chuyển đổi số nông thôn là giúp sản phẩm vượt khỏi giới hạn của khách quen và thị trường quanh nhà. Tại xã Quảng Phú, vợ chồng ông Nguyễn An Sơn xây dựng thương hiệu “Cà phê Ông Giáo” bằng cách tìm khách hàng, quảng bá sản phẩm và mở rộng thị trường trên các nền tảng số. Sản phẩm của gia đình nhờ đó có thể tiếp cận người tiêu dùng ở nhiều tỉnh, thành. Họ cùng học, cập nhật kiến thức và hướng dẫn nhau sử dụng công cụ mới; đây là lời nhắc rằng chuyển đổi số không nhất thiết đòi hỏi một người am hiểu mọi thứ, nhưng cần sự kiên trì và phối hợp. Tuy vậy, cơ hội không tự đến chỉ vì có tài khoản mạng xã hội. Người bán còn phải biết giới thiệu sản phẩm, chọn thông tin đáng tin cậy và duy trì cách làm phù hợp với khả năng của gia đình. Công nghệ mở cánh cửa; kỹ năng và chất lượng sản phẩm quyết định người mua có quay lại hay không.

Phổ cập phải tính đến khác biệt

Không phải ai cũng tiếp cận công nghệ với cùng tốc độ. Có người cần tra cứu thủ tục, dùng dịch vụ công trực tuyến hay thanh toán không tiền mặt; người khác ưu tiên kỹ thuật trồng trọt và quảng bá hàng hóa. Ngay cả những thao tác cơ bản trên điện thoại cũng có thể gây khó khăn nếu thiếu người hướng dẫn. Bởi vậy, phong trào “Bình dân học vụ số” tại Đắk Lắk trong năm 2026 có ý nghĩa khi đưa việc học đến gần dân: kế hoạch đặt mục tiêu mỗi xã, phường tổ chức ít nhất 5 lớp và mỗi thôn, buôn, khu phố có tối thiểu 10 buổi hướng dẫn. Mô hình “Ông bà học công nghệ cùng con cháu” ở Quảng La, được nhân rộng tại 6/6 thôn, cũng cho thấy hỗ trợ tại gia đình và cộng đồng có thể bổ sung cho nhau. Muốn công nghệ vùng quê phát huy tác dụng, hướng dẫn cần sát nhu cầu, dễ thực hành và giúp người dân sử dụng an toàn.

Đổi mới bền vững phải bắt đầu từ người dùng

Chuyển đổi số ở nông thôn sẽ không được đo bằng số ứng dụng được giới thiệu, mà bằng việc người dân có thể tự dùng công nghệ để giải quyết việc của mình. Khi người trồng trọt tra cứu cách chăm cây, hộ kinh doanh tìm thêm khách hàng, còn các thành viên trong nhà hỗ trợ nhau thao tác, công nghệ đã đi vào đời sống thay vì dừng ở khẩu hiệu. Nhưng khoảng cách về kỹ năng và điều kiện vẫn đòi hỏi chính quyền, đoàn thể và cộng đồng kiên nhẫn đồng hành, thay vì mặc định mọi người đều sẵn sàng như nhau. Cách làm hiệu quả là chia nhỏ kỹ năng, gắn bài học với nhu cầu thực tế và tạo cơ hội thực hành thường xuyên. Từ lớp học trong gia đình đến các buổi hướng dẫn ở thôn, buôn, chuyển đổi số nông thôn có thể góp phần đổi mới sinh kế khi người dân làm chủ được công cụ. Đó mới là dấu hiệu cho thấy công nghệ thực sự thuộc về vùng quê.