Gia vị Việt: từ nỗi e dè thành “cánh cửa” văn hóa
Hiện tượng người nước ngoài thử các loại gia vị như nước mắm Việt Nam, muối chấm trái cây và những loại mắm lên men khác cho thấy cách ẩm thực Việt Nam dùng gia vị độc đáo, giàu hương vị truyền thống có thể thay đổi định kiến và mở ra sự tò mò tích cực với văn hóa bản địa. Cuối tháng 7, Sam – một nhà sáng tạo nội dung quốc tịch Nga đang sống tại Việt Nam – đăng tải khoảnh khắc lần đầu ăn trái cây chấm muối theo cách người Việt thường dùng. Ban đầu, anh thấy việc ăn trái cây với những gói muối nhỏ bán ở cửa hàng tiện lợi là một thói quen “kỳ lạ” và không muốn thử. Cảm giác dè chừng này cũng là tâm trạng chung của nhiều người nước ngoài khi đối diện với những gia vị mặn, nồng, lên men của Việt Nam.
Muối chấm trái cây: cú “plot twist” trên đầu lưỡi Sam
Câu chuyện của Sam diễn ra đúng lúc lượng khách Nga đến Việt Nam tăng mạnh, với khoảng 742.700 lượt trong 6 tháng đầu năm, tăng 185,8% so với cùng kỳ. Trước đó, 4 tháng đầu năm đã ghi nhận khoảng 504.000 lượt, tăng gần 300%. Sự bùng nổ này khiến những chi tiết đời thường như gói muối chấm trái cây bỗng trở thành trải nghiệm mới lạ cho du khách. Ban đầu, Sam không hiểu vì sao người Việt thích xoài xanh chấm muối; ở quê hương anh, xoài phải chín mọng mới được xem là “đúng chuẩn” ăn tráng miệng. Xoài xanh chấm muối là lần đầu anh chạm vào thói quen này, rồi sau đó là ổi và roi (mận), mỗi lần thử là một lần phá bỏ thêm một định kiến về việc trái cây phải ngọt mới ngon.
Điều thú vị là Sam không “yêu từ cái nhìn đầu tiên”. Khi kết hợp xoài xanh với muối, anh không lập tức thích hương vị đó. Chỉ sau vài lần, anh mới nhận ra vị mặn không làm mất chất trái cây mà còn làm vị chua trở nên nổi bật hơn, tổng thể hương vị cũng đa tầng, hấp dẫn hơn. Quan trọng hơn, anh phát hiện muối chấm trái cây không chỉ có một loại: người Việt trộn muối với tiêu, ớt, tôm và nhiều nguyên liệu khác, tạo nên những “profile” hương vị riêng. Nhìn từ góc độ ẩm thực, chính các gói muối nhỏ này kể câu chuyện người Việt đầu tư vào hương vị truyền thống tinh tế thế nào; Sam xem việc đi khắp Việt Nam để thử nhiều loại trái cây và muối chấm khác nhau là cách thú vị để hiểu thêm văn hóa địa phương.
Khi mắm Việt biến hoài nghi thành sự sành ăn của Jongrak
Nếu muối chấm trái cây là cú sốc nhẹ, thì mắm – với mùi và vị lên men mạnh – lại là “bài test” khó hơn cho bất kỳ người nước ngoài thử ẩm thực Việt Nam. Jongrak, một vlogger người Hàn Quốc sống tại Việt Nam, từng thẳng thắn thừa nhận mình có lúc “coi thường” món Việt vì khó ăn, cho đến khi anh quyết định thử ba món đều xoay quanh mắm: lẩu mắm, mực khô chiên nước mắm và thịt kho mắm ruốc. Anh cho rằng đồ ăn Việt có những món mà lần đầu thử rất dễ chê, nhưng đến lần thứ hai, suy nghĩ thay đổi hoàn toàn, thậm chí trở thành nghiện. Lẩu mắm – món nhiều người Việt còn ngại – lại là thứ Jongrak chọn để đo độ “biết ăn”, và anh khuyên người mới nên làm quen từ bún mắm trước khi bước lên lẩu mắm.
Tại một quán lẩu mắm mang “chất địa phương”, một nồi lẩu giá 300.000 đồng đi kèm thịt heo, cá, bạch tuộc, mực, tôm, cùng cà tím, khổ qua và phần nước lẩu màu đục sẫm đặc trưng của mắm. Jongrak thưởng thức theo đúng “nghi thức”: nếm nước lẩu trước để cảm nhận vị cay, ngọt, mặn và mùi mắm không lẫn vào đâu, rồi mới nhúng rau, chan nước lên bún, thậm chí dùng ngón tay để chỉnh độ cay nước mắm chấm. Điều đáng nói là anh còn chia sẻ kinh nghiệm ăn lẩu mắm như một người sành: phải ăn cùng rau để giảm cảm giác mắm quá nồng, nhất là với người nước ngoài. Việc một người Hàn có thể am hiểu cách kết hợp rau, bún, nước mắm đến mức khiến cả người Việt bất ngờ cho thấy sức hút của hương vị truyền thống khi được trải nghiệm đúng cách.
Mạng xã hội và làn sóng khám phá hương vị truyền thống
Điểm chung giữa Sam và Jongrak là cả hai đều là nhà sáng tạo nội dung, biến trải nghiệm cá nhân với nước mắm Việt Nam, muối chấm trái cây và các món mắm thành câu chuyện công khai cho hàng nghìn người theo dõi. Video Jongrak thử ba món mắm nhận được nhiều phản hồi tích cực từ khán giả Việt Nam; nhiều người bất ngờ khi một chàng trai Hàn có thể ăn những món bị xem là “khó nhằn”, lại còn am hiểu cách kết hợp nguyên liệu. Còn câu chuyện Sam phát hiện người Việt ăn trái cây với những gói muối nhỏ đã nhấn mạnh rằng những chi tiết tưởng bình thường trong ẩm thực Việt Nam lại là gia vị mới lạ trong mắt người ngoài. Mạng xã hội vì thế trở thành chiếc cầu giúp hương vị truyền thống vượt qua rào cản mùi, màu và định kiến, để người nước ngoài thử, rồi tự kể lại bằng góc nhìn của họ.
Sự tăng mạnh của khách Nga đến Việt Nam mở ra cơ hội để những trải nghiệm đời thường – từ túi muối chấm trái cây đến nồi lẩu mắm trong con hẻm – được chú ý nhiều hơn bởi du khách quốc tế. Khi một người Nga kiên nhẫn thử lại xoài xanh chấm muối vài lần cho đến khi thấy ngon, hay một người Hàn tự tin khuyên người khác cách ăn lẩu mắm cho “dễ vào”, đó không chỉ là chuyện khẩu vị. Đó là minh chứng rằng hương vị truyền thống có thể thay đổi cái nhìn ban đầu, miễn là người trải nghiệm dám bước qua ngưỡng e dè. Và ở chiều ngược lại, ẩm thực Việt Nam cũng cần những người kể chuyện mới, những Sam và Jongrak khác, để muối chấm, mắm ruốc, nước mắm không dừng ở hình ảnh “mùi mạnh”, mà được nhìn như di sản hương vị xứng đáng tự hào.
