Huế: 21% học sinh thiếu sách giáo khoa, lỗi ở đâu và phải làm gì?

Thiếu sách giáo khoa ở Huế: một lỗi hệ thống ngay từ vạch xuất phát

Thiếu sách giáo khoa Huế là tình trạng hơn một phần năm học sinh trong thành phố bước vào năm học mới 2026-2027 mà chưa có đủ bộ sách in trên tay, bắt nguồn từ quá trình mua sắm sách giáo khoa bằng ngân sách nhà nước bị ách tắc do gói thầu không có nhà thầu tham gia, cộng thêm việc điều chỉnh chính sách hỗ trợ sách miễn phí trong bối cảnh chương trình và sách giáo khoa toàn quốc đang chuẩn bị sửa đổi, khiến kế hoạch cấp sách đồng loạt bị trì hoãn và buộc ngành giáo dục phải xoay xở bằng các giải pháp tạm thời để không đứt gãy việc học.

Điểm gây sốc không phải là con số 21% học sinh thiếu sách, mà là cách cả hệ thống để cho việc mua sắm sách giáo khoa rơi vào thế bí ngay trước thềm năm học mới. Ban đầu, nhu cầu đăng ký cấp phát sách theo hình thức mượn và học miễn phí lên đến 133.734 bộ, tương ứng với khoảng 28,2 tỷ đồng ngân sách. Thành phố đã hoàn tất hồ sơ, đăng tải mời thầu và chốt thời điểm kết thúc mở thầu vào ngày 29/8, nhưng không có bất kỳ nhà thầu nào tham gia. "Dù đã bước vào năm học mới nhưng khoảng 21% học sinh ở Huế vẫn chưa có sách giáo khoa bản in" – phát biểu này không chỉ là một con số, mà là lời cảnh báo về nguy cơ quản trị sai nhịp với nhu cầu học tập thực tế.

Đấu thầu thất bại và những mắt xích hành chính - hậu cần rối rắm

Đằng sau câu chuyện thiếu sách giáo khoa Huế là một chuỗi trục trặc hành chính và hậu cần cho thấy hệ thống mua sắm sách giáo khoa chưa kịp thích nghi với biến động thị trường và chính sách. Khi phụ huynh tự xoay sở, số lượng đăng ký mượn sách giảm mạnh, nhưng việc cập nhật nhu cầu lại diễn ra song song với quy trình mời thầu, khiến cả hai phía – nhà nước và nhà thầu – đều lúng túng trước một thị trường đang thay đổi theo ngày.

Tại thời điểm 25/8, số lượng đăng ký mượn sách đã giảm còn 52.824 bộ, giảm tới 80.910 bộ so với con số ban đầu. Một bộ phận phụ huynh chủ động mua sách cho con, không còn nhu cầu mượn. Trong bối cảnh thị trường sách khan hiếm đầu năm học, Sở Giáo dục và Đào tạo Huế buộc phải điều chỉnh gói thầu theo số lượng cập nhật, với kinh phí thu hẹp còn khoảng 12,3 tỷ đồng và dự kiến mở thầu lại ngày 19/9. Tuy nhiên, khi gói thầu đầu tiên đã không có nhà thầu tham gia, câu hỏi đặt ra là: liệu cách thiết kế gói thầu, điều kiện dự thầu và tiến độ hành chính có đủ sức hấp dẫn doanh nghiệp, hay đang đẩy họ ra xa khỏi một thị trường vốn dĩ tiềm năng nhưng lợi nhuận và rủi ro khó đoán?

Trớ trêu hơn, kế hoạch mở thầu lại vào 19/9 diễn ra đúng lúc trung ương phát đi tín hiệu lớn: ngày 3/9, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành quyết định 2623 về nhiệm vụ và giải pháp trọng tâm năm học 2026-2027, xác định rõ nhiệm vụ "sửa đổi đồng bộ chương trình giáo dục, sách giáo khoa đáp ứng các yêu cầu mới". Ngày 10/9, Văn phòng Chính phủ tiếp tục thông báo kết luận của Phó Thủ tướng về tình hình cung ứng sách cho năm học mới, yêu cầu rà soát, tinh giản chương trình 2018 và biên soạn một bộ sách giáo khoa của Nhà nước dùng thống nhất toàn quốc. Khi cấp trên chuẩn bị thay đổi cả nền tảng sách, việc địa phương quyết định dùng hàng chục tỷ để mua một khối tài sản có thể sớm lỗi thời rõ ràng là một rủi ro ngân sách.

Lùi chương trình sách miễn phí: quyết định hợp lý nhưng để lại khoảng trống

Trong bức tranh mua sắm sách giáo khoa nhiều rối ren, quyết định lùi chương trình hỗ trợ sách miễn phí đại trà ở Huế vừa là động thái tự vệ ngân sách, vừa phơi bày khoảng trống chính sách chuyển tiếp. Thành phố không thể tiếp tục chi hàng chục tỷ cho một chương trình sách giáo khoa có nguy cơ phải thay đổi sớm, nhưng cũng không thể bỏ mặc học sinh trong cảnh thiếu sách suốt năm học mới 2026-2027.

Ngày 10/9, Thường trực Thành ủy Huế họp và thống nhất lùi thời gian thực hiện miễn sách giáo khoa phổ thông đại trà để bảo đảm sử dụng ngân sách hiệu quả, sách mua phải dùng ổn định và có khả năng tái sử dụng nhiều lần. Ngày 11/9, UBND thành phố thông báo tạm lùi chương trình miễn phí đại trà, chờ sửa đổi để tránh lãng phí. Theo đó, thành phố tạm dừng gói mua sách khoảng 12,3 tỷ đồng, chuyển sang triển khai các giải pháp phù hợp hơn trong năm học 2026-2027. Quan điểm xuyên suốt là: không đầu tư một khoản kinh phí lớn để hình thành tài sản có nguy cơ thời gian sử dụng quá ngắn, trái yêu cầu tiết kiệm của nghị định về miễn phí sách giáo khoa và miễn học phí giáo trình quốc phòng – an ninh.

Tuy nhiên, lùi thời gian không đồng nghĩa với bỏ chủ trương. Thành phố khẳng định vẫn tiếp tục miễn phí sách giáo khoa, nhưng năm nay chỉ miễn cho một bộ phận học sinh nghèo, khó khăn, miền núi. Việc mua sắm sẽ chuyển từ ngân sách nhà nước sang các nguồn xã hội hóa, Quỹ Vì người nghèo và những nguồn vận động hợp pháp khác. Trong khi chờ chương trình, sách giáo khoa được xác định ổn định, thành phố sẽ xem xét bố trí ngân sách để mua cho học sinh mượn bảo đảm hiệu quả, tiết kiệm và sử dụng lâu dài. Quyết định này có logic tài chính rõ ràng, nhưng cũng đặt áp lực lớn lên năng lực huy động xã hội hóa và đảm bảo không để bất kỳ nhóm học sinh yếu thế nào bị bỏ lại.

Giải pháp tạm thời cho lớp học không sách và những bài học dài hạn

Khi sách chưa tới lớp, câu hỏi quan trọng không phải là ai chịu trách nhiệm, mà là học sinh học bằng gì trong những tuần đầu tiên của năm học mới 2026-2027. Huế chọn cách không chờ đủ sách mới dạy, nhưng đồng thời phải xoay đủ nguồn học liệu để đảm bảo chương trình không bị cắt xén, thời lượng không bị thay đổi và mục tiêu giáo dục vẫn được giữ vững.

Sở Giáo dục và Đào tạo Huế đã họp với hiệu trưởng các trường phổ thông, giám đốc trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên để thống nhất tổ chức dạy học bình thường, không chờ sách giáo khoa. Nhà trường phải chủ động bố trí học liệu trước mỗi tiết học: sách thư viện, sách dùng chung và các học liệu số chính thống. Học sinh được hướng dẫn sử dụng sách giáo khoa điện tử do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cung cấp miễn phí theo chỉ đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đối với học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, thành phố tiếp tục hỗ trợ sách giáo khoa miễn phí từ Quỹ Vì người nghèo và các nguồn vận động hợp pháp.

Những giải pháp tạm thời này giúp năm học không bị vỡ kế hoạch, nhưng chỉ là chiếc cầu gỗ bắc qua một dòng nước đang đổi hướng. Tình trạng thiếu sách có xu hướng tăng dần từ lớp 1 đến lớp 12 và không phân biệt khu vực trung tâm hay miền núi, cho thấy vấn đề không nằm ở một vài điểm nghẽn cục bộ, mà ở cách toàn bộ hệ thống chuẩn bị cho năm học. Bài học rút ra là: mua sắm sách giáo khoa cần dựa trên dữ liệu nhu cầu cập nhật liên tục; chính sách hỗ trợ sách miễn phí phải gắn chặt với lộ trình thay đổi chương trình quốc gia; và ngành giáo dục địa phương phải coi việc phát triển học liệu số, thư viện dùng chung là chiến lược dài hạn, không chỉ là giải pháp chữa cháy. Nếu không, mỗi lần chương trình thay đổi, học sinh sẽ lại là người đầu tiên gánh rủi ro hành chính.