Thiếu sách giáo khoa: nốt trầm của năm học mới 2026-2027
Tình trạng thiếu sách giáo khoa là hiện tượng nhiều học sinh bước vào năm học mới nhưng không có đủ bộ sách cần thiết để học, khiến các em phải dùng chung sách, mượn sách cũ hoặc học bằng bản in, bản photocopy tạm thời, làm gián đoạn quá trình học tập và đặt ra câu hỏi về năng lực quản lý, cung ứng tài liệu của hệ thống giáo dục hiện nay. Năm học mới đã chính thức bắt đầu nhưng em Phan Thảo Đan ở Nghệ An vẫn thiếu sách tiếng Anh, lịch sử, vật lý, địa lý, tin học, giáo dục kinh tế và pháp luật, giáo dục quốc phòng và an ninh. Ở Đắk Lắk, một trường phổ thông nội trú thiếu tới khoảng 65% sách giáo khoa, buộc hai đến ba học sinh phải dùng chung một cuốn. Đây không còn là chuyện lặt vặt của vài gia đình mà là biểu hiện của một khủng hoảng quản trị sách học trên phạm vi nhiều tỉnh.
Phụ huynh “tổng lực” lùng sách, photocopy sách học để cứu con
Điểm nổi bật của đợt thiếu sách giáo khoa lần này là phụ huynh buộc phải trở thành “nhà cung ứng” bất đắc dĩ. Chị Đinh Thị Nhung ở Yên Thành không mua được sách cho con, phải huy động con trai ở Hà Nội và con gái ở Vinh cùng đi khắp các hiệu sách nhưng kết quả nhận về chỉ là hai chữ “hết hàng”. Một người mẹ khác ở Nghệ An lùng nhiều ngày vẫn thiếu sách cho con lớp 7, trong đó có cả các cuốn tập 1. Ở Đắk Lắk, chị Thiên Ân phải nghỉ làm, đi ba nhà sách vẫn chưa mua đủ sách cho con lớp 6. Khi mạng lưới cửa hàng chính thức tê liệt, mạng lưới phi chính thức hình thành: phụ huynh gửi danh sách sách còn thiếu lên các nhóm trao đổi, xin sách cũ, chia sẻ đường dẫn tải bản PDF, rồi tự in, tự bấm gáy. Nhiều người chấp nhận photocopy sách học như giải pháp “cứu hỏa”, dù luôn băn khoăn giữa nhu cầu học tập của con và sự tôn trọng bản quyền tri thức.
Khoảng cách giữa báo cáo in ấn và bàn học trống sách
Nếu nhìn từ số liệu, khó ai nghĩ chúng ta đang thiếu sách giáo khoa. Theo số liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến ngày 9/9 đã có 235,6 triệu bản sách giáo khoa được phát hành. Riêng Đắk Lắk đã được cung ứng khoảng 6,8 triệu bản, nhưng học sinh vẫn còn thiếu khoảng 2,3 triệu bản với tổng kinh phí hơn 30 tỷ đồng. Câu chuyện không nằm ở chiếc máy in, mà nằm ở các mắt xích dự báo nhu cầu, đặt hàng, lưu kho và phân phối cục bộ. Khi một số gia đình có điều kiện mua cùng lúc hai bộ sách cho con vì muốn tiện học ở nhà và ở trường, lượng sách sẵn có càng bị kéo căng. Bên cạnh đó, sự thận trọng trong việc in thêm để tránh nguy cơ tồn kho nếu chương trình điều chỉnh lại vô tình biến sự thận trọng thành sự chậm trễ. Khoảng cách giữa bản báo cáo in ấn và chiếc bàn học trống sách chính là khoảng cách của năng lực quản lý chuỗi cung ứng giáo dục.
Photocopy sách giáo khoa: phương án cứu nguy hay lối mòn nguy hiểm?
Trong khủng hoảng thiếu sách giáo khoa, photocopy sách học trở thành phao cứu sinh, nhưng cũng là lối mòn đáng lo. Nhiều phụ huynh ở Nghệ An chọn photo sách và vở bài tập cho con, dù phân vân liệu mình có vi phạm bản quyền hay Luật sở hữu trí tuệ. Một người mẹ lo ngại để con học sách photocopy không chỉ khiến chất lượng học liệu giảm, mà còn tạo tâm lý thua kém bạn bè và vô tình dạy con xem việc sao chép chất xám người khác là điều bình thường. Luật sư Lê Thị Kim Soa cho biết việc sao chép một phần tác phẩm để phục vụ học tập cá nhân, không vì mục đích thương mại thuộc trường hợp ngoại lệ theo pháp luật về quyền tác giả. Nhưng chính bà cũng nhấn mạnh câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để bảo đảm học sinh có đủ tài liệu, vẫn bảo vệ quyền tác giả. Nếu cơ quan quản lý chậm xây cơ chế dùng bản điện tử, cơ chế sao chép hợp pháp trong những trường hợp cần thiết, xã hội sẽ tiếp tục hợp thức hóa thói quen photocopy tự phát, cắt xén tri thức cả về nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
Từ ký ức chung sách đến trách nhiệm thời bình
Một hình ảnh lặp lại gây xót xa: hai, ba đứa trẻ cùng cúi xuống một cuốn sách. Hơn nửa thế kỷ trước, ở một làng nhỏ tại Nghệ An, hai học sinh phải chia nhau một cuốn Toán và một cuốn Tiếng Việt, hai ba ngày lại đổi sách cho nhau, vì số sách được đưa về ít hơn số học sinh. Khi ấy, giáo dục miền Bắc vận hành giữa bom đạn, in ấn và vận chuyển thiếu thốn, thiếu sách là giới hạn bất khả kháng của lịch sử. Hôm nay, năm học mới 2026-2027 vẫn chứng kiến học sinh nội trú ở Buôn Đôn chưa có đủ sách, nhiều lớp phải cho hai đến ba em dùng chung một bộ. Sự tương đồng về hình ảnh nhưng khác biệt về bối cảnh cho thấy đây không thể được xem là chuyện bình thường. Ngành giáo dục Đắk Lắk đã đề nghị rà soát sách tồn ở các địa phương khác để điều chuyển, đồng thời cho học sinh học tạm bằng sách giáo khoa điện tử hoặc mượn và photocopy sách trong thời gian chờ cung ứng. Đây là giải pháp cần thiết trước mắt, nhưng dài hạn, nếu chúng ta không coi việc bảo đảm đủ sách giáo khoa và thiết kế lại cơ chế cấp phát sách miễn phí là một trách nhiệm trung tâm của thời bình, những ký ức thiếu sách sẽ còn tiếp tục viết thêm chương mới trên lưng học trò.
