Khi sách giáo khoa miễn phí đến trễ: chính sách hay thành gánh lo mới?
Chính sách sách giáo khoa miễn phí là chủ trương địa phương dùng ngân sách để cấp hoặc cho học sinh mượn trọn bộ sách giáo khoa mà không phải trả tiền, với mục tiêu giảm chi phí đầu năm học cho gia đình và tạo điều kiện học tập bình đẳng hơn cho mọi học sinh, đặc biệt là các em có hoàn cảnh khó khăn.
Vấn đề là tại TP.Huế, 21% học sinh vẫn chưa nhận đủ sách giáo khoa dù chính sách cấp, cho mượn đã được thông báo rầm rộ. Chủ trương nhân văn đang bị che mờ bởi sự chậm trễ trong triển khai, đẩy phụ huynh vào cảnh chạy vạy mua sách giữa lúc nguồn cung khan hiếm. Theo Sở GD&ĐT TP.Huế, sách giáo khoa in sẽ về đủ trong khoảng 10 ngày đến 2 tuần sau khai giảng, nhưng khoảng trống thời gian đó không hề nhỏ với một năm học dày đặc kiểm tra, ôn tập thi cuối kỳ.
Vì sao 21% học sinh vẫn chưa có sách dù đã có chính sách cấp sách?
Nhìn vào quy trình triển khai, điểm nghẽn nằm ở khâu đấu thầu và dự báo nhu cầu, chứ không phải ở ý chí chính sách. Ngay trong hè, Sở GD&ĐT TP.Huế đã thống kê nhu cầu mượn sách giáo khoa miễn phí lên tới 133.734 bộ, tương ứng kinh phí hơn 28,2 tỷ đồng và tiến hành mời thầu. Thế nhưng đến ngày 29/8, gói thầu không có nhà thầu nào tham gia – một cảnh báo rõ ràng rằng công tác chuẩn bị chưa sát thực tế thị trường phát hành sách.
Khi học sinh tựu trường, nhiều phụ huynh buộc phải tự mua sách vì lo con mình chậm học, khiến số bộ đăng ký mượn giảm xuống còn 52.824, giá trị gói thầu điều chỉnh còn khoảng 12,3 tỷ đồng. Việc phải thiết kế lại gói thầu, kéo dài thêm thời gian mở thầu, là nguyên nhân trực tiếp khiến sách giáo khoa miễn phí không kịp đến tay 21% học sinh ngay đầu năm. Nói thẳng: chính sách cấp sách được công bố sớm, nhưng kế hoạch thực thi lại chạy sau diễn biến thực tế.
Không sách in, dạy học vẫn diễn ra: lợi bất cập hại cho việc ôn tập thi cuối kỳ
Lập luận “thiếu sách nhưng vẫn dạy học bình thường” nghe qua có vẻ ổn, nhưng nếu nhìn từ góc độ ôn tập thi cuối kỳ, đây là sự chấp nhận một mức rủi ro không cần thiết. Các trường được yêu cầu không chờ đủ sách giáo khoa mới triển khai chương trình, giáo viên được hướng dẫn dùng học liệu số, file PDF, sách thư viện và sách dùng chung. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng cung cấp sách giáo khoa điện tử miễn phí để chống cháy.
Tuy nhiên, học liệu chắp vá không thể thay thế một bộ sách giáo khoa hoàn chỉnh mà học sinh có thể ghi chú, đánh dấu, mang về nhà để ôn tập thi cuối kỳ một cách hệ thống. Phụ huynh phải in tài liệu, mượn sách bạn, tải file trên mạng – những giải pháp tạm bợ khiến việc luyện tập, làm bài tập dài hạn bị gián đoạn. Đặc biệt với khối 12, nơi “thi cuối kỳ” gắn chặt với chuẩn bị cho kỳ thi quan trọng, khoảng trống vài tuần đầu năm sẽ khó bù lại chỉ bằng vài file PDF.
Gánh nặng vô hình lên phụ huynh: từ giảm chi phí sang tăng áp lực tinh thần
Mục tiêu của chính sách cấp sách là giảm gánh nặng tài chính cho phụ huynh, nhưng cách triển khai chậm trễ đang tạo thêm một gánh nặng khác: áp lực tinh thần và thời gian. Nhiều phụ huynh phải lùng sục khắp nhà sách trong bối cảnh nguồn cung khan hiếm; có người mới mua được vài cuốn lẻ của các môn chính, còn lại phải dựa vào tài liệu giáo viên gửi hoặc mượn tạm của bạn bè. Những ngày đầu năm học vốn đã nhiều khoản chi, nay còn thêm chi phí in ấn tài liệu tạm thời, không phải gia đình nào cũng kham nổi.
Nguy hiểm hơn, cảm giác “không chắc con mình có sách đúng lúc” khiến nhiều phụ huynh đánh mất niềm tin vào chính sách sách giáo khoa miễn phí. Khi một chủ trương được quảng bá là giúp giảm chi phí, nhưng lại buộc người dân phải chi tiêu trong lo âu vì không biết khi nào sách được cấp, chính sách đó đã thất bại ở điểm quan trọng nhất: tính dự đoán và sự an tâm mà nó cần mang lại cho người thụ hưởng.
Từ bài học Huế: cần một mô hình cấp sách chủ động, “khóa chặt” rủi ro trước mùa thi
Điều đáng mừng là Sở GD&ĐT TP.Huế đã chủ động hướng dẫn trường không cắt xén chương trình, khai thác kho học liệu số, đồng thời khẳng định dự kiến sau khoảng 2 tuần khai giảng, sách còn thiếu sẽ được bàn giao đầy đủ. Nhưng chúng ta không nên hài lòng với cách chữa cháy đó. Với một chính sách liên quan trực tiếp đến chất lượng ôn tập thi cuối kỳ, mô hình cấp sách phải chủ động, an toàn hơn rất nhiều.
TP.Huế đã đi trước cả nước khi áp dụng sớm chính sách sách giáo khoa miễn phí cho năm học 2026-2027, và đó là điểm đáng ghi nhận. Nhưng đi trước chỉ có ý nghĩa khi khâu thực thi không để học sinh chịu thiệt. Bài toán cho giai đoạn tới là xây dựng quy trình đấu thầu tách bạch theo khối lớp, có phương án dự phòng nhà thầu và mốc thời gian “khóa chặt” trước khai giảng, để phụ huynh không phải đoán già đoán non, học sinh không phải bắt đầu năm học với tâm thế của người đi mượn kiến thức.
