Xuất siêu Việt Nam tháng 9: tín hiệu đảo chiều sau chuỗi nhập siêu
Xuất siêu Việt Nam tháng 9 là việc tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa trong tháng cao hơn kim ngạch nhập khẩu, giúp cán cân thương mại chuyển từ trạng thái nhập siêu kéo dài sang thặng dư, phản ánh một bước ngoặt ngắn hạn trong hoạt động thương mại và sản xuất của nền kinh tế sau nhiều tháng mất cân đối. Đây không chỉ là thay đổi về con số, mà còn là chỉ dấu cho thấy sức bật của một số ngành xuất khẩu chủ lực, đồng thời đặt ra câu hỏi về tính bền vững của sự đảo chiều này trong bối cảnh nhập khẩu nguyên liệu vẫn tăng nhanh và cấu trúc thương mại lệch về khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.
Tháng 9, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 59,48 tỷ USD, tăng 8,5% so với tháng trước, trong khi nhập khẩu chỉ tăng 6% lên 58,21 tỷ USD. Nhờ đó, cán cân thương mại lần đầu tiên xuất siêu 1,27 tỷ USD sau chuỗi 9 tháng liên tiếp nhập siêu kể từ tháng 12 năm trước. Thông tin này được công bố tại họp báo ngày 3-10 bởi lãnh đạo cơ quan thống kê. Về mặt xu hướng, đây là bước ngoặt quan trọng vì nó cho thấy năng lực xuất khẩu vẫn có thể bứt lên mạnh mẽ khi một số nhóm hàng được kích hoạt, nhưng việc đảo chiều mới diễn ra trong một tháng, nên gọi đó là “xu hướng” là quá sớm và dễ tạo cảm giác lạc quan hơn thực tế.
Vai trò của xuất khẩu điện tử và bức tranh kim ngạch xuất nhập khẩu
Điểm mấu chốt của tháng 9 không phải là tất cả ngành hàng cùng khởi sắc, mà là cú tăng tốc mạnh mẽ của xuất khẩu điện tử đã kéo cả cán cân thương mại sang trạng thái xuất siêu. Chính sự lệch pha này vừa là cơ hội, vừa là rủi ro: khi một nhóm hàng “gánh” phần lớn tăng trưởng, nền kinh tế hưởng lợi trước mắt nhưng lại dễ tổn thương nếu chu kỳ đơn hàng đảo chiều hoặc doanh nghiệp FDI thay đổi chiến lược. Ý nghĩa của xuất siêu tháng 9 vì thế phải được đặt trong bức tranh toàn bộ kim ngạch xuất nhập khẩu, nơi các con số tăng trưởng ấn tượng đi cùng những khoảng trống trong năng lực nội địa hóa.
Theo báo cáo thống kê, xuất khẩu nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện tháng 9 tăng tới 43% so với tháng 8, đạt 22,6 tỷ USD và chiếm gần 38% tổng kim ngạch xuất khẩu tháng này. Tính chung 9 tháng, nhóm điện tử xuất khẩu 124 tỷ USD, tăng 59,6% so với cùng kỳ. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng đạt 888,02 tỷ USD, tăng 30,4%; trong đó xuất khẩu tăng 24,5% lên 434,30 tỷ USD, còn nhập khẩu tăng 36,7% lên 453,72 tỷ USD. Các con số cho thấy quy mô thương mại mở rộng mạnh, nhưng nhập khẩu tăng nhanh hơn rõ rệt, phản ánh cấu trúc sản xuất còn phụ thuộc nhiều vào đầu vào nhập khẩu và giá trị gia tăng trong nước chưa tương xứng với tốc độ mở rộng kim ngạch.
Nhập siêu 9 tháng: mất cân bằng cấu trúc và sự lệ thuộc FDI
Nếu chỉ nhìn vào một tháng xuất siêu, dễ có xu hướng “thở phào” rằng cán cân thương mại đã ổn. Nhưng tính cả 9 tháng, bức tranh vẫn nghiêng về nhập siêu, và nghiêng rất mạnh. Điều đáng bàn không phải bản thân con số nhập siêu, mà là cách nền kinh tế tạo ra con số đó: khu vực nào xuất siêu, khu vực nào nhập siêu, nhóm hàng nào dẫn dắt và sự lệ thuộc vào xuất khẩu điện tử dựa trên linh kiện nhập khẩu ra sao. Chính sự chia tách giữa khu vực trong nước và khu vực FDI cho thấy Việt Nam chưa giải quyết được bài toán nền tảng: nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ để chuyển từ gia công sang tạo giá trị.
Dù tháng 9 xuất siêu, cán cân thương mại 9 tháng vẫn nhập siêu 19,42 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 16,87 tỷ USD. Khu vực kinh tế trong nước nhập siêu khoảng 34 tỷ USD, còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài xuất siêu 14,9 tỷ USD. Lũy kế 9 tháng, khu vực trong nước chỉ xuất khẩu 83,89 tỷ USD, tăng 7,5% và chiếm 19,3% tổng kim ngạch, trong khi khu vực FDI (kể cả dầu thô) xuất khẩu tới 350,41 tỷ USD, tăng 29,4% và chiếm 80,7%. Đây là sự lệ thuộc rõ rệt vào khu vực FDI: họ dẫn dắt tăng trưởng và xuất siêu, nhưng phần giá trị gia tăng nằm trong nền kinh tế nội địa không tương xứng, còn doanh nghiệp trong nước vừa nhập siêu, vừa tăng trưởng chậm hơn nhiều.
Nhập khẩu phục vụ sản xuất: cơ hội tăng trưởng nhưng tiềm ẩn rủi ro
Một lập luận thường được nêu để “giải oan” cho nhập siêu là: nhập khẩu tăng chủ yếu để phục vụ sản xuất, không phải để tiêu dùng. Lập luận này nhìn chung đúng, nhưng chưa đủ. Nếu nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu có thể chuyển hóa thành sản phẩm xuất khẩu một cách ổn định, nhập siêu ở hiện tại sẽ trở thành xuất siêu ở tương lai. Ngược lại, nếu nền công nghiệp hỗ trợ trong nước yếu, tỷ lệ nội địa hóa thấp, chúng ta đang gia công trên nền tảng nhập khẩu, và phần lợi ích thực tế ở lại trong nền kinh tế sẽ mỏng. Vì thế, nhập siêu gắn với đầu tư sản xuất là cơ hội để nâng cấp năng lực công nghiệp, nhưng chỉ biến thành cơ hội nếu có chiến lược đi kèm.
Số liệu cho thấy tư liệu sản xuất chiếm trên 94% kim ngạch nhập khẩu, trong khi hàng tiêu dùng chỉ chiếm 5,9% tổng kim ngạch. Nhập khẩu nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện sau 9 tháng đạt 189 tỷ USD, tăng 72% và chiếm 42% tổng kim ngạch nhập khẩu; riêng nhóm điện tử nhập siêu khoảng 65 tỷ USD, lớn nhất trong các nhóm hàng. Nhập khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng cũng tăng 22% lên 53,9 tỷ USD. Theo phân tích của đại diện cơ quan thống kê, nhập khẩu tăng chủ yếu gắn với nhu cầu đầu vào cho sản xuất, cùng xu hướng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, hạ tầng dữ liệu và công nghệ thông tin. Đây là những lĩnh vực có thể tạo ra năng lực mới, nhưng cũng khiến nền kinh tế càng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu nếu công nghiệp hỗ trợ nội địa không được nâng lên tương xứng.
Ý nghĩa xuất siêu tháng 9 và những việc cần làm phía trước
Xuất siêu 1,27 tỷ USD trong tháng 9 là tín hiệu tích cực, nhưng có nên xem đó là bước ngoặt bền vững? Câu trả lời thận trọng hơn là: đây là nhịp nghỉ quan trọng sau chuỗi nhập siêu 9 tháng, cho thấy năng lực xuất khẩu vẫn đủ sức bứt lên, đặc biệt từ xuất khẩu điện tử, song chưa đủ cơ sở để khẳng định xu hướng nhập siêu đã chấm dứt. Kim ngạch xuất nhập khẩu tăng mạnh phản ánh quy mô sản xuất, gia công, thương mại đang mở rộng, nhưng nền tảng của sự mở rộng ấy vẫn dựa trên nhập khẩu đầu vào, khu vực FDI dẫn dắt, và tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước còn thấp. Nếu không xử lý những vấn đề này, cán cân thương mại có thể tiếp tục “lắc lư” theo chu kỳ đơn hàng hơn là đi theo một quỹ đạo lành mạnh.
Lãnh đạo cơ quan thống kê nhấn mạnh cần “tiếp tục theo dõi diễn biến xuất, nhập khẩu, nhất là khả năng chuyển hóa nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu thành sản phẩm xuất khẩu” và đồng thời phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, năng lực sản xuất trong nước để cải thiện tính bền vững của cán cân thương mại. Điều này đặt ra vài ưu tiên rõ ràng: thứ nhất, thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ để giảm nhập siêu trong nhóm xuất khẩu điện tử; thứ hai, nâng năng lực xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp trong nước để giảm lệ thuộc FDI; thứ ba, giám sát kỹ chất lượng nhập khẩu gắn với các dòng đầu tư mới vào trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, hạ tầng dữ liệu. Xuất siêu tháng 9 là “điểm cộng” đáng kể, nhưng sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa nếu được nối tiếp bằng những thay đổi cấu trúc, chứ không dừng lại ở một cú bứt tốc nhất thời của vài ngành.
