Từ số hóa giao dịch đến ngân hàng thông minh dựa trên AI có trách nhiệm
AI có trách nhiệm trong ngành ngân hàng là cách thiết kế và vận hành các hệ thống trí tuệ nhân tạo dựa trên khai thác dữ liệu ngân hàng, sao cho vừa tối ưu hiệu quả kinh doanh, trải nghiệm người dùng, vừa bảo đảm an ninh, an toàn và tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu khách hàng và đạo đức sử dụng dữ liệu. Việc khai thác dữ liệu ngân hàng bằng AI có trách nhiệm đang đánh dấu bước ngoặt mới của chuyển đổi số ngân hàng: trọng tâm không còn dừng ở số hóa giao dịch hay mở rộng kênh số, mà chuyển sang tích hợp, chia sẻ và khai thác dữ liệu sâu để hình thành dịch vụ ngân hàng thông minh. Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng đã khai mạc sự kiện "Chuyển đổi số ngành Ngân hàng" ngày 18/8, khẳng định dữ liệu và AI là trụ cột mới của phát triển, với thông điệp "Dữ liệu dẫn nối - AI đồng hành - Ngân hàng kiến tạo hệ sinh thái số".
Áp lực chính sách và con số biết nói: chuyển đổi số không còn là khẩu hiệu
Sự dịch chuyển sang AI có trách nhiệm ngân hàng không xuất hiện trong khoảng trống chính sách; nó là hệ quả trực tiếp của Nghị quyết 57, nơi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực phát triển quốc gia. Khi Thủ tướng yêu cầu phát triển kinh tế dữ liệu, hạ tầng số đồng bộ, kết nối dữ liệu thông suốt và lấy lợi ích người dân, doanh nghiệp làm thước đo, ngành ngân hàng gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc đi đầu. Sau 5 năm chuyển đổi số, hệ sinh thái dịch vụ số ngân hàng đã đủ lớn để chứng minh đây không phải là cuộc chơi hình thức: gần 89% người từ 15 tuổi trở lên có tài khoản thanh toán, nhiều tổ chức tín dụng có tỷ lệ giao dịch qua kênh số trên 95%, và giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã gấp hơn 28 lần GDP. Những con số này nói rõ một điều: nếu AI ngân hàng không được triển khai có trách nhiệm, rủi ro hệ thống sẽ ở quy mô toàn nền kinh tế.
Khai thác dữ liệu ngân hàng: từ kho dữ liệu câm đến tài sản sống nhưng phải sạch
Quan điểm đáng chú ý nhất hiện nay là chuyển đổi số ngân hàng đã đi qua giai đoạn "đường ống" – xây hạ tầng, mở rộng kênh số – để bước vào giai đoạn dữ liệu và AI. Ngành không còn chấp nhận kho dữ liệu phân mảnh, chất lượng thấp; Ngân hàng Nhà nước đặt mục tiêu dữ liệu phải "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung" để vừa phục vụ quản lý, vừa làm nhiên liệu cho dịch vụ ngân hàng thông minh. Việc phối hợp với Bộ Công an làm sạch dữ liệu, đối chiếu sinh trắc học hơn 167,8 triệu hồ sơ khách hàng cá nhân và 2,78 triệu hồ sơ khách hàng tổ chức thông qua căn cước công dân gắn chip hoặc VNeID cho thấy dữ liệu đang được xem như hạ tầng thiết yếu, tương đương điện hay đường. Quan điểm này đúng nhưng cũng đòi hỏi kỷ luật cao: AI có trách nhiệm ngân hàng phải được xây trên dữ liệu sạch và có kiểm soát, thay vì "thu thập rồi tính sau".
AI có trách nhiệm ngân hàng: an toàn phải đi cùng tiện lợi
Hướng đi hiện tại của Ngân hàng Nhà nước cho thấy một lựa chọn rõ ràng: dịch vụ ngân hàng thông minh phải đồng thời an toàn, thuận tiện và giảm chi phí cho người dân, doanh nghiệp. Theo Phó Thống đốc Phạm Tiến Dũng, mục tiêu của chuyển đổi số ngân hàng là để người dùng có thể tiếp cận dịch vụ mọi lúc, mọi nơi, với thủ tục đơn giản, nhanh gọn, nhưng không đánh đổi an ninh, an toàn. Câu chuyện hệ thống SIMO, cảnh báo hơn 4,9 triệu lượt khách hàng về dấu hiệu nghi ngờ gian lận và giúp 1,6 triệu lượt khách hàng tạm dừng hoặc hủy giao dịch với tổng giá trị hơn 5.500 tỷ đồng là minh chứng cho cách tiếp cận AI có trách nhiệm: dùng công nghệ mạnh để bảo vệ thay vì để công nghệ trở thành nguồn rủi ro. Việc yêu cầu ngân hàng thiết lập dịch vụ đăng ký hạn mức và thời gian chờ đối với một số giao dịch chuyển tiền trực tuyến cũng cho thấy ngành sẵn sàng chấp nhận giảm phần nào tốc độ để tăng lớp bảo vệ khách hàng.
Bước tiếp theo: từ hệ sinh thái số thông minh đến chuẩn mực mới về dữ liệu và AI
Sau 5 năm, chuyển đổi số ngân hàng Việt Nam đang dịch chuyển sang giai đoạn khai thác dữ liệu sâu hơn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và phát triển hệ sinh thái số thông minh. Ngân hàng Nhà nước đã kiện toàn Ban Chỉ đạo, lập kế hoạch hành động với 105 nhiệm vụ trọng tâm xoay quanh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, dữ liệu và Đề án 06 – đây không phải là danh sách việc làm, mà là khung trách nhiệm cho toàn ngành. Điểm tích cực là cải cách hành chính đã gắn chặt với số hóa toàn trình, với đề xuất cắt giảm, đơn giản hóa tới 90,3% thủ tục hành chính. Nếu ngành giữ vững nguyên tắc tích hợp, chia sẻ và khai thác dữ liệu ngân hàng trên nền tảng AI có trách nhiệm, đồng thời đặt bảo vệ dữ liệu khách hàng và an ninh thanh toán ngang hàng với mục tiêu tăng trưởng, thì hệ sinh thái số thông minh không chỉ tạo tiện ích mới cho người dùng, mà còn có thể trở thành chuẩn mực về cách một hạ tầng tài chính lớn ứng dụng dữ liệu và AI một cách an toàn, có trách nhiệm.
