Chiến lược quốc gia biển mạnh: Tăng trưởng phải gắn với sức khỏe hệ sinh thái
Chiến lược xây dựng quốc gia biển mạnh là định hướng phát triển ưu tiên kinh tế biển xanh nhưng đồng thời quản trị toàn diện không gian và hệ sinh thái biển, coi sức khỏe môi trường, khả năng phục hồi tự nhiên và lợi ích dài hạn của cộng đồng ven biển là điều kiện bắt buộc để mọi hoạt động công nghiệp, du lịch, logistics và nuôi trồng hải sản diễn ra bền vững, có trách nhiệm và không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng ngắn hạn. Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XIV đã đặt mục tiêu rõ ràng: xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh, với trọng tâm là phát triển kinh tế biển xanh, hoàn thiện năng lực quản trị biển và bảo vệ hệ sinh thái. Đáng chú ý, nghị quyết yêu cầu chuyển từ tư duy “khai thác biển” sang “quản trị biển hiện đại”, đặt không gian biển quốc gia dưới một cấu trúc quản trị tổng hợp thay cho cách quản lý manh mún theo ngành. Đó không chỉ là một bước đổi mới chính sách; đó là sự thừa nhận thẳng thắn rằng mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên cường độ cao đã chạm giới hạn sinh thái và không còn phù hợp với tham vọng dài hạn của một quốc gia biển mạnh.
Xung đột phát triển – môi trường: Hệ quả tất yếu của đô thị hóa ven biển thiếu trật tự
Nhìn vào nhiều địa phương ven biển, dễ thấy xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường biển không phải là chuyện lý thuyết, mà là thực tế hằng ngày: khu công nghiệp, khu du lịch, cảng biển và trung tâm logistics mọc lên bên cạnh những rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn đang bị suy giảm sức chịu tải. Đô thị hóa ven biển kết hợp khai thác tài nguyên cường độ cao trong nhiều năm đã tạo áp lực trực tiếp lên hệ sinh thái biển, đẩy nhiều vùng bờ vào trạng thái mất cân bằng sinh thái, khiến các hoạt động đánh bắt, nuôi biển và du lịch dựa vào thiên nhiên đối mặt rủi ro dài hạn. Điểm đáng phê phán ở đây không phải là bản thân nhu cầu phát triển, mà là cách phát triển: các dự án được bố trí dựa nhiều vào tiện lợi hạ tầng, lợi ích ngắn hạn, ít dựa trên dữ liệu về sức chịu tải môi trường và khả năng phục hồi của từng vùng biển. Khi phát triển công nghiệp, du lịch ven biển không được gắn với giới hạn sinh thái, hệ sinh thái biển bị biến thành “tài sản tiêu dùng”, thay vì là hạ tầng tự nhiên nền tảng cho một nền kinh tế biển mạnh. Nếu không điều chỉnh, mục tiêu quốc gia biển mạnh sẽ trở thành mâu thuẫn nội tại: chúng ta muốn giàu từ biển nhưng lại làm nghèo chính nguồn lực biển.
Quy hoạch không gian biển: Công cụ bắt buộc để sắp xếp lợi ích và giới hạn sinh thái
Điểm then chốt của Nghị quyết 20 là coi Quy hoạch không gian biển quốc gia như công cụ quan trọng để giải quyết xung đột giữa phát triển và bảo vệ môi trường biển. Quy hoạch này không thể là bản đồ treo tường; nó phải được rà soát, cập nhật, tổ chức thực hiện hiệu quả, gắn với quyền tiếp cận, khai thác và sử dụng không gian biển một cách minh bạch. Khi không gian biển được xác định rõ khu vực ưu tiên bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái, khu vực phát triển kinh tế và các vùng khai thác đa mục tiêu, các bên liên quan – từ nhà nước đến doanh nghiệp và cộng đồng – mới có thể lập kế hoạch đầu tư dài hạn, giảm xung đột lợi ích. Điều đáng nói là quy hoạch không gian biển buộc chúng ta phải chấp nhận một sự thật: không phải chỗ nào có biển cũng có thể đặt nhà máy, cảng biển hay khu nghỉ dưỡng. Việc bố trí các hoạt động công nghiệp, cảng biển, logistics, du lịch hay nuôi biển phải căn cứ vào sức chịu tải môi trường và khả năng phục hồi của từng vùng biển. Quan điểm “kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần” chỉ có ý nghĩa khi được cụ thể hóa bằng các ranh giới không gian rõ ràng, được bảo vệ bằng pháp luật và giám sát xã hội, chứ không phải bằng khẩu hiệu chung chung.
Tài chính biển xanh và vai trò doanh nghiệp: Từ tuân thủ sang lợi thế cạnh tranh
Muốn quy hoạch không gian biển được thực thi, phải có dòng vốn phù hợp cho kinh tế biển xanh. Nhưng theo TS. Nguyễn Đình Đáp, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là Việt Nam chưa hình thành được một hệ sinh thái tài chính biển xanh đồng bộ, có khả năng chuyển định hướng phát triển bền vững thành dự án cụ thể, đáp ứng điều kiện huy động vốn. Danh mục phân loại xanh đã có, song nhiều tiêu chí kỹ thuật và quy trình xác nhận cho hoạt động kinh tế biển vẫn thiếu cụ thể, khiến việc nhận diện, thẩm định và chứng minh một dự án thực sự “xanh” gặp khó. Các dự án điện gió ngoài khơi, cảng biển xanh, nuôi biển công nghệ cao hay phục hồi hệ sinh thái thường có quy mô vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài và rủi ro cao, trong khi nguồn tín dụng trong nước chủ yếu có kỳ hạn ngắn; doanh nghiệp nhỏ và vừa càng khó vì thiếu tài sản bảo đảm và năng lực đáp ứng yêu cầu môi trường, xã hội và quản trị (ESG). Tuy vậy, đây cũng là cơ hội tái định nghĩa vai trò doanh nghiệp: khi doanh nghiệp chủ động nâng cấp năng lực quản trị nội bộ theo hướng tuần hoàn và giảm rác thải nhựa đại dương, họ không chỉ đáp ứng quy định pháp luật mà còn nâng cao uy tín thương hiệu, vượt qua các hàng rào kỹ thuật khắt khe khi xuất khẩu sang thị trường quốc tế. Nói cách khác, tuân thủ chuẩn xanh không phải gánh nặng, mà là một lợi thế cạnh tranh mới nếu được nhìn trong khung chiến lược quốc gia biển mạnh.
Từ không gian biển đến tương lai phát triển: Cân bằng là nâng chất, không phải kìm hãm
Vấn đề cốt lõi của chiến lược quốc gia biển mạnh không nằm ở việc chọn phát triển hay bảo tồn, mà ở cách định nghĩa “phát triển”. Cân bằng giữa phát triển và bảo tồn, như TS. Nguyễn Đình Đáp nhấn mạnh, không có nghĩa là hạn chế phát triển, mà là nâng cao chất lượng tăng trưởng, bảo đảm Việt Nam thực sự mạnh, giàu và phát triển bền vững từ biển. Mục tiêu đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đặt ra yêu cầu rất cụ thể: tiếp tục hoàn thiện thể chế, tổ chức thực hiện hiệu quả Quy hoạch không gian biển quốc gia, xác định rõ quyền tiếp cận, khai thác và sử dụng không gian biển, tạo sự ổn định và minh bạch để doanh nghiệp dám đầu tư dài hạn. Ở tầm quốc gia, thu hút nguồn lực từ các quỹ khí hậu, định chế tài chính phát triển và nhà đầu tư quốc tế chỉ phát huy tác dụng khi chính sách vĩ mô đồng bộ, chi phí tuân thủ được tối ưu hóa. Ở tầm doanh nghiệp và cộng đồng ven biển, việc coi biển là “không gian sống” thay vì “mỏ tài nguyên” sẽ quyết định chúng ta có đi được đến mục tiêu “giàu lên từ biển một cách bền vững” hay lại lặp lại vòng luẩn quẩn khai thác – suy thoái – đầu tư chữa cháy. Quy hoạch không gian biển hiệu quả, gắn với tài chính biển xanh và trách nhiệm doanh nghiệp, chính là đường ranh giữa hai kịch bản đó.
