Thuế tự vệ Mỹ với mặt đá thạch anh: Cú “phanh gấp” đã được báo trước
Thuế tự vệ Mỹ đối với mặt đá thạch anh là biện pháp tự vệ toàn cầu áp dụng dưới dạng hạn ngạch thuế quan trong 4 năm, theo đó sản phẩm mặt đá thạch anh nhập khẩu vào Mỹ bị đánh mức thuế cao, đặc biệt phần vượt hạn ngạch có thể chịu thuế tới 50%, nhằm kiềm chế nhập khẩu và bảo vệ ngành sản xuất nội địa của Mỹ.
Từ trưa ngày 15/8/2026 giờ miền Đông Mỹ, mặt đá thạch anh xuất khẩu từ Việt Nam sang Mỹ chính thức bước vào giai đoạn chịu biện pháp tự vệ theo cơ chế hạn ngạch thuế quan, kéo dài 4 năm. Trong năm đầu tiên, hàng trong hạn ngạch chịu thuế 25%, còn phần vượt hạn ngạch chịu thuế tới 50%. Việc thuế chỉ giảm rất nhẹ qua từng năm cho thấy Washington muốn chặn đà tăng nhập khẩu hơn là “cảnh báo tượng trưng”.
Điểm mấu chốt là đây không phải tranh chấp song phương với một nước mà là biện pháp tự vệ toàn cầu đối với sản phẩm mặt đá thạch anh (Quartz Surface Products). Điều đó đặt Việt Nam vào cùng “rổ rủi ro” với các nhà xuất khẩu lớn khác và thu hẹp đáng kể không gian cạnh tranh trên thị trường Mỹ.
Từ bùng nổ nhập khẩu đến biện pháp tự vệ toàn cầu: Vì sao Mỹ siết chặt?
Biện pháp tự vệ toàn cầu này không xuất hiện trong chân không; nó là kết quả của một chuỗi gia tăng nhập khẩu kéo dài và sức ép chính trị trong nước Mỹ. Vụ việc được Ủy ban Thương mại quốc tế Mỹ khởi xướng điều tra từ ngày 17/11/2025 theo đề nghị của liên minh các nhà sản xuất đá thạch anh Mỹ. Theo phía nguyên đơn, lượng mặt đá thạch anh nhập khẩu vào Mỹ tăng từ 135 triệu feet vuông năm 2020 lên 234 triệu feet vuông năm 2024, tăng 73,4%, gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất nội địa.
Mỹ kết luận rằng nhập khẩu mặt đá thạch anh gia tăng và là nguyên nhân quan trọng gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất trong nước. Đây là lý do pháp lý cốt lõi mở đường cho biện pháp tự vệ toàn cầu – công cụ phòng vệ thương mại tối đa mà WTO cho phép khi ngành nội địa bị tổn thương rõ rệt.
Cũng cần nhìn rộng hơn: mặt đá thạch anh đã từng là “tâm điểm” của nhiều vụ điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và chống lẩn tránh với sản phẩm từ Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Malaysia. Việc chuyển sang sử dụng biện pháp tự vệ cho thấy Mỹ đã nhận thấy các biện pháp trước đó chưa đủ để kiềm chế dịch chuyển nguồn cung và lẩn tránh thuế qua nước thứ ba. Nói cách khác, đây là bước leo thang có tính hệ thống, không phải động thái nhất thời.
Thuế 25–50% và hạn ngạch thuế quan: Cú đánh trực diện vào lợi thế cạnh tranh
Cấu trúc hạn ngạch thuế quan mới là điểm khiến doanh nghiệp Việt Nam đau đầu. Trong 4 năm, hàng trong hạn ngạch bị áp thuế từ 25% rồi giảm dần còn 23%, 21% và 19%; phần vượt hạn ngạch chịu 50% trong năm đầu, giảm xuống 49%, 48% và 47% các năm sau. Thuế suất cao như vậy đủ để bào mòn biên lợi nhuận của phần lớn nhà xuất khẩu, đặc biệt là những doanh nghiệp cạnh tranh bằng giá.
Theo báo cáo của Ủy ban Thương mại quốc tế Mỹ, trong 9 tháng đầu năm 2025, Mỹ nhập khẩu khoảng 29,766 triệu feet vuông mặt đá thạch anh từ Việt Nam, chiếm 17,9% tổng lượng và 21,2% tổng giá trị nhập khẩu. Tỷ trọng này vượt xa ngưỡng 3% mà Mỹ dùng để xét miễn biện pháp tự vệ đối với từng nước đang phát triển, nên Việt Nam không được miễn thuế tự vệ Mỹ.
Quan trọng hơn, phạm vi sản phẩm chịu điều chỉnh khá rộng: từ các tấm, bề mặt dùng cho mặt bàn bếp, tủ lavabo, ốp tường, sàn, gạch, bàn làm việc đến bề mặt khu vực lò sưởi, miễn là được tạo ra từ hỗn hợp có thành phần chủ yếu là silica như thạch anh, bột thạch anh, cristobalite hoặc bột thủy tinh kết hợp nhựa. Các sản phẩm đá tự nhiên như granite, marble, soapstone và quartzite thì không bị điều chỉnh. Điều này khiến dư địa “né” biện pháp bằng thay đổi nhẹ thiết kế hay quy cách gần như không còn.
Doanh nghiệp Việt Nam chịu sức ép kép: ngắn hạn co cụm, dài hạn buộc phải tái cấu trúc
Việt Nam hiện là một trong những nguồn cung mặt đá thạch anh lớn cho Mỹ; vì thế tác động sẽ đến nhanh và trực diện. Việc Việt Nam chiếm tỷ trọng đáng kể trong lượng và giá trị nhập khẩu mặt đá thạch anh của Mỹ khiến các doanh nghiệp xuất khẩu trong nước chịu tác động trực tiếp từ biện pháp mới. Thuế tự vệ Mỹ được đánh giá sẽ tạo thêm sức ép đối với các doanh nghiệp Việt Nam đang xuất khẩu mặt đá thạch anh sang thị trường này, nhất là khi đây là một trong những thị trường tiêu thụ quan trọng của ngành.
Trong ngắn hạn, nhiều doanh nghiệp sẽ buộc phải cắt giảm đơn hàng, điều chỉnh giá bán hoặc chấp nhận chia sẻ một phần thuế với nhà nhập khẩu, dẫn tới lợi nhuận thu hẹp. Rủi ro còn nằm ở chỗ nếu chạy theo số lượng và vượt hạn ngạch, phần hàng chịu thuế 50% gần như mất khả năng cạnh tranh. Đây là bài toán quản trị hạn ngạch mới mà không phải doanh nghiệp nào cũng sẵn sàng.
Về dài hạn, thách thức lớn hơn là sự bất định: cơ quan chức năng Mỹ có thể áp dụng biện pháp bổ sung nếu phát hiện hành vi lẩn tránh hoặc lượng nhập khẩu từ quốc gia được miễn tăng đột biến. Điều đó nghĩa là mọi toan tính sản xuất tại nước thứ ba chỉ để “đi đường vòng” sang Mỹ đều chứa rủi ro cao. Nói cách khác, kịch bản an toàn nhất cho doanh nghiệp không còn là né tránh, mà là nâng cấp.
Điều chỉnh chiến lược: Từ chạy theo sản lượng sang xây vị thế cung ứng thông minh
Dù biện pháp tự vệ toàn cầu là cú sốc, đây cũng là thời điểm buộc ngành mặt đá thạch anh Việt Nam chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên sản lượng sang mô hình dựa trên chất lượng, giá trị gia tăng và quản trị rủi ro thương mại. Cơ quan chức năng Mỹ cho phép đàm phán các thỏa thuận nhằm kiểm soát lượng xuất khẩu mặt đá thạch anh vào thị trường này, có thể bao gồm cam kết hạn chế xuất khẩu, kiểm soát lượng nhập khẩu hoặc đầu tư vào sản xuất mặt đá thạch anh ngay tại Mỹ. Với những doanh nghiệp có năng lực vốn và công nghệ, đây có thể là con đường chiến lược để duy trì thị phần dài hạn.
Ở trong nước, Cục Phòng vệ thương mại đã khuyến nghị doanh nghiệp chủ động theo dõi việc thực thi biện pháp, xây dựng kế hoạch sản xuất và xuất khẩu phù hợp với hạn ngạch và mức thuế mới. Doanh nghiệp cần đầu tư hơn cho hệ thống cảnh báo sớm rủi ro phòng vệ thương mại, đa dạng hóa thị trường, phân khúc sản phẩm cao cấp và chú trọng truy xuất nguồn gốc, tuân thủ chuẩn môi trường – xã hội để nâng uy tín với nhà nhập khẩu lớn.
Kết lại, thuế tự vệ Mỹ đối với mặt đá thạch anh là cú phanh gấp làm lộ rõ điểm yếu phụ thuộc một thị trường và chiến lược cạnh tranh bằng giá. Nếu chỉ coi đây là rủi ro ngắn hạn và cố gắng “chịu đựng” cho qua 4 năm biện pháp, doanh nghiệp sẽ bỏ lỡ cơ hội tự làm mới mình. Ngược lại, những đơn vị dám tái cấu trúc, chấp nhận chi phí chuyển đổi để nâng cấp chuỗi giá trị có thể bước ra khỏi giai đoạn này với vị thế vững hơn, không chỉ ở Mỹ mà cả trên thị trường toàn cầu.
