Đại sứ Văn hóa đọc là gì và vì sao quan trọng lúc này?
Đại sứ Văn hóa đọc là danh hiệu được trao cho học sinh thông qua các cuộc thi đọc sách, trong đó các em giới thiệu tác phẩm yêu thích, chia sẻ trải nghiệm đọc, đề xuất sáng kiến lan tỏa văn hóa đọc trường học, qua đó trở thành hình mẫu thúc đẩy thói quen đọc học sinh trong nhà trường, gia đình và cộng đồng.
Nhìn từ Nghệ An và Thanh Hóa, có thể nói cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc đã vượt xa khuôn khổ một cuộc thi đọc sách thuần túy. Nó đang trở thành công cụ mềm nhưng hiệu quả để các địa phương xây dựng thói quen đọc sách, tinh thần tự học và cộng đồng học sinh yêu sách. Khi thiết bị số cạnh tranh từng phút chú ý, việc buộc học sinh ngồi vào bàn đọc là bất khả thi; nhưng trao cho các em vai trò “đại sứ”, gắn với danh hiệu, sân khấu và cộng đồng, lại là cách thông minh để biến việc đọc thành niềm vui và nguồn tự hào.
Nghệ An: 8 năm bền bỉ, gần 77.000 bài dự thi cho thấy sức sống dài hạn
Nếu cần một minh chứng cho tính bền vững của phong trào Đại sứ Văn hóa đọc, Nghệ An là ví dụ thuyết phục nhất. Sau 8 năm tổ chức, cuộc thi tại đây đã khẳng định vai trò là “sân chơi góp phần khơi dậy niềm yêu thích đọc sách, hình thành thói quen tự học và tinh thần học tập suốt đời”. Riêng năm 2026, vòng sơ khảo tại các xã, phường và trường THPT ghi nhận 76.826 bài dự thi, trong đó 1.577 bài chất lượng tốt được chọn vào vòng chung khảo và 145 bài là sản phẩm video, thể hiện sự chủ động sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội của học sinh.
Con số gần 77.000 bài không chỉ thể hiện quy mô mà còn là chỉ dấu của một thói quen đọc đã được gieo mầm rộng khắp. Từ việc giới thiệu một tác phẩm, các em dần mở rộng sang câu chuyện chia sẻ tri thức và xây dựng thói quen đọc trong cộng đồng, đưa trải nghiệm của bản thân, gia đình, bạn bè vào bài dự thi, khiến văn hóa đọc trường học không còn khô khan mà gắn chặt với đời sống. Ở chiều ngược lại, chính cách tổ chức linh hoạt, chấp nhận cả bài viết lẫn video, đã giúp cuộc thi bắt nhịp với môi trường số nơi học sinh đang sống mỗi ngày.
Thanh Hóa khởi động: từ kế hoạch Thượng Ninh đến mục tiêu cộng đồng mê sách
Trong khi Nghệ An đã đi được chặng đường 8 năm, Thanh Hóa đang bước vào giai đoạn tăng tốc với kế hoạch mới. UBND xã Thượng Ninh vừa ban hành kế hoạch triển khai Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc tỉnh Thanh Hóa năm 2027, nhằm khuyến khích học sinh hình thành thói quen đọc sách, lan tỏa tình yêu sách và phát triển văn hóa đọc trong nhà trường, gia đình và cộng đồng. Cuộc thi được triển khai trên địa bàn xã từ tháng 3 đến tháng 9/2027, dành cho học sinh các trường tiểu học, THCS, THPT đang sinh sống và học tập trên địa bàn.
Điểm đáng chú ý là Thượng Ninh lựa chọn chủ đề “Mỗi trang sách - Một hành trình khám phá”, cho phép học sinh tham gia theo hình thức cá nhân, bằng bài viết tay hoặc video, với yêu cầu phát huy khả năng cảm thụ, tư duy và sáng tạo, không sao chép. Các trường được giao nhiệm vụ đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn chọn sách giàu giá trị giáo dục, nhân văn, lịch sử, văn hóa, khoa học và đời sống — nghĩa là cuộc thi không đứng một mình, mà buộc nhà trường phải chủ động tổ chức lại toàn bộ không gian và hoạt động đọc sách của mình.
Từ một cuộc thi đọc sách đến hạ tầng thói quen tự học
Điểm chung quan trọng giữa Nghệ An và Thanh Hóa là cả hai cùng coi Đại sứ Văn hóa đọc như đòn bẩy để hình thành thói quen đọc học sinh chứ không phải cuộc thi phong trào. Nghệ An cho thấy khi tổ chức liên tục nhiều năm, cuộc thi có thể trở thành “sân chơi góp phần khơi dậy niềm yêu thích đọc sách, hình thành thói quen tự học và tinh thần học tập suốt đời”. Thượng Ninh thì đặt mục tiêu “xây dựng môi trường đọc sách thân thiện, góp phần nuôi dưỡng niềm yêu thích đọc sách, tinh thần tự học, khả năng tư duy và sáng tạo; qua đó bồi dưỡng nhân cách, tâm hồn và khát vọng vươn lên cho thế hệ trẻ”.
Chính ở chỗ này, cuộc thi đọc sách vượt ra khỏi nghĩa vụ nộp bài, nhận giải. Nó ép nhà trường phải phân công giáo viên phụ trách, tổ chức hướng dẫn lựa chọn sách, chuẩn hóa hồ sơ, đồng thời mở không gian đọc trong và ngoài lớp học. Với hàng chục nghìn học sinh cùng đọc, cùng viết, cùng quay video, chúng ta đang chứng kiến sự hình thành một hạ tầng mềm cho tự học: thư viện thân thiện hơn, góc đọc đông hơn, câu chuyện về sách xuất hiện thường xuyên hơn trong đời sống học đường.
Muốn phong trào lan rộng, phải coi học sinh là chủ thể văn hóa đọc
Điểm mạnh nhất của mô hình Đại sứ Văn hóa đọc là đặt học sinh vào vai chủ thể chứ không phải đối tượng thụ hưởng. Ở Nghệ An, nhiều sản phẩm video được đầu tư về kịch bản, hình ảnh, âm thanh, đưa ra mô hình, sáng kiến phát triển văn hóa đọc phù hợp với thực tế nhà trường và địa phương. Ở Thượng Ninh, cuộc thi khuyến khích học sinh tự lựa chọn sách, tự thể hiện suy nghĩ, không sao chép. Khi học sinh được tin tưởng như những “nhà tổ chức”, văn hóa đọc trường học sẽ có cơ hội sống lâu hơn bất kỳ phong trào ngắn hạn nào.
Từ hai địa phương này, thông điệp dành cho các tỉnh, thành khác khá rõ ràng: hoặc chúng ta tiếp tục than phiền về việc học sinh “lười đọc”, hoặc chủ động thiết kế những cơ chế để chính các em trở thành người truyền lửa. Đại sứ Văn hóa đọc không phải chiếc danh hiệu cho vui; nếu được tổ chức nghiêm túc, liên tục và gắn chặt với chương trình nhà trường, nó có thể là hạt nhân để hình thành cộng đồng học sinh yêu sách, biết tự học và có đủ chiều sâu để sống, học tập trong một thế giới đầy tiếng ồn số.
