Đại sứ Văn hóa đọc: Không chỉ là một cuộc thi sách năm 2026
Cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc là sân chơi thi đọc sách học sinh quy mô lớn, nơi các em từ tiểu học đến THPT thể hiện hiểu biết, cảm xúc và sáng kiến lan tỏa văn hóa đọc trường học bằng nhiều hình thức như bài viết, video, sân khấu hóa và sản phẩm số, qua đó hình thành thói quen tự học và kết nối cộng đồng yêu sách. Trong bối cảnh mạng xã hội chi phối thời gian rảnh của giới trẻ, sức sống của cuộc thi sách năm 2026 là một tín hiệu đáng mừng: tại một thành phố, riêng vòng cơ sở đã thu hút 36.450 bài dự thi đến từ 545 trường, trải khắp 75 xã, phường, đặc khu. Con số này cho thấy khi được trao quyền và được tin tưởng, học sinh không quay lưng với sách; vấn đề là chúng ta tạo được sân chơi đủ hấp dẫn hay không.
Buổi tổng kết cuộc thi tại Nhà hát thành phố sáng 19/9 cho thấy nỗ lực đầu tư bài bản của ngành văn hóa, giáo dục và hội khuyến học ở địa phương khi phối hợp tổ chức và chấm chọn tới 126 bài vào vòng chung khảo. Quan trọng hơn, không khí tại hội nghị cho thấy đây không phải lễ trao giải “cho có”, mà là dịp tôn vinh những bạn trẻ đang dám nói, dám viết, dám đề xuất ý tưởng về tủ sách gia đình, tủ sách lớp học, câu lạc bộ đọc sách và kết nối bạn đọc trên nền tảng số. Cuộc thi vì thế đang dần trở thành một thiết chế văn hóa mềm trong trường học, chứ không chỉ là hoạt động phong trào theo mùa.
Từ trang giấy đến không gian số: Khi học sinh tự làm “nhà sáng tạo nội dung sách”
Điểm đáng nói nhất của Đại sứ Văn hóa đọc và các hội thi đọc sách năm 2026 là cách học sinh “cách mạng hóa” việc giới thiệu sách. Tại một địa phương, bên cạnh bài viết truyền thống, nhiều thí sinh dùng video clip, tranh minh họa, mã QR và các hình thức số hóa sản phẩm để dự thi. Ở một tỉnh khác, có tới 145 bài dự thi bằng video; nhiều em sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội để mang câu chuyện từ sách đến người xem bằng hình ảnh, âm thanh, gần gũi với thói quen tiêu thụ nội dung của bạn bè mình. Đây là bước chuyển quan trọng: học sinh không chỉ “đọc cho mình” mà đang học cách kể lại, chia sẻ và tranh luận về những điều đã đọc trên không gian số.
Các hội thi chuyên đề cũng mạnh dạn mở rộng không gian sáng tạo. Một hội thi tuyên truyền, giới thiệu sách dành cho thanh thiếu niên cho phép học sinh kết hợp thuyết trình với sân khấu hóa, diễn xuất, hát, múa, hình ảnh, video và nhiều hình thức sáng tạo khác; Ban Tổ chức còn khuyến khích ứng dụng công nghệ số, âm thanh, hình ảnh hiện đại để phần giới thiệu sách sinh động và hấp dẫn hơn. Nhờ đó, khái niệm “thi đọc sách học sinh” đã rời khỏi khuôn khổ những bài tóm tắt khô khan, trở thành quá trình sản xuất nội dung giáo dục, nơi mỗi em là một “nhà sáng tạo” với phong cách và tiếng nói riêng.
Phong trào lan tỏa trong trường học: Nghệ An, Cà Mau và An Giang đang làm gì đúng?
Khi nhìn rộng ra các địa phương, có thể thấy văn hóa đọc trường học không còn là khẩu hiệu. Một cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc ở một tỉnh miền Trung đã thu hút 76.826 bài dự thi từ học sinh lớp 1 đến lớp 12. Ở một tỉnh cực Nam, cuộc thi cùng tên được phát động cho cả tiểu học, THCS và THPT từ ngày 6/4 đến 10/7, nhận 1.133 bài dự thi của học sinh đến từ 94 trường. Trong khi đó, một hội thi giới thiệu sách ở một tỉnh miền Tây tập hợp các đội học sinh THCS, THPT từ các xã, phường, đặc khu, tạo sân chơi để các em tranh tài trong bốn phần thi liên hoàn, từ “Dấu ấn từ trang sách” đến “Tri thức vững bước tương lai”.
Điểm chung đáng chú ý là cách các địa phương gắn cuộc thi sách năm 2026 với mục tiêu rèn luyện kỹ năng. Thông qua hội thi, học sinh được rèn thuyết trình, diễn xuất, làm việc nhóm và sáng tạo, đồng thời hình thành thói quen đọc sách, đưa giá trị tích cực từ sách đến gần hơn với cộng đồng. Với Cà Mau, Ban Tổ chức khẳng định cuộc thi Đại sứ Văn hóa đọc góp phần lan tỏa tình yêu sách, thói quen tự học của học sinh, qua đó thúc đẩy phong trào đọc và phát triển văn hóa đọc. Nhìn từ Nghệ An, chủ đề “Khơi nguồn tri thức, nuôi dưỡng khát vọng, gìn giữ những giá trị văn hóa trong kỷ nguyên số” đã giúp nhiều bài dự thi thể hiện rõ tư duy, tính thực tiễn trong cách đọc và liên hệ.
Mặt trái của “thi đọc sách” và câu hỏi phải giữ gì cho học sinh
Sự sôi động của các cuộc thi không che lấp được những mặt trái đang xuất hiện. Một số Ban Tổ chức đã thẳng thắn chỉ ra: vẫn có bài chọn tác phẩm chưa phù hợp lứa tuổi, diễn đạt dài dòng, thiếu trọng tâm; tình trạng sao chép nội dung từ Internet hoặc giữa các bài dự thi vẫn tồn tại. Đáng lo hơn, một số sản phẩm bị can thiệp quá nhiều bởi giáo viên, phụ huynh, làm giảm tiếng nói riêng của học sinh. Nếu để những thói quen “làm hộ”, “làm giúp” tồn tại, các cuộc thi sẽ biến thành cuộc chơi của người lớn, còn học sinh chỉ là người ký tên ở trang cuối.
Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra giới hạn phải được nói thẳng. Như một nhận xét đã chỉ ra, nếu AI thay người học đọc, suy nghĩ và viết, sản phẩm có thể rất chỉn chu nhưng lại thiếu dấu ấn của chính người đọc. Câu hỏi không phải là cấm hay cho phép công nghệ, mà là đặt ranh giới rõ ràng: AI có thể hỗ trợ dàn ý, chỉnh sửa, minh họa, nhưng phần đọc và suy nghĩ phải là của học sinh. Nếu không giữ nguyên tắc này, Đại sứ Văn hóa đọc sẽ đánh mất mục tiêu quan trọng nhất của mình: nuôi dưỡng năng lực tự đọc, tự hiểu và tự diễn đạt.
Từ phong trào đến thói quen: Cần làm gì để Đại sứ Văn hóa đọc không “nguội”?
Dù số lượng giải thưởng và phần thưởng vật chất khá hấp dẫn – với mức 1 triệu đồng cho giải Nhất, 800.000 đồng cho giải Nhì, 600.000 đồng cho giải Ba và 500.000 đồng cho giải Khuyến khích – điều đáng giá nhất của Đại sứ Văn hóa đọc không nằm ở tiền thưởng. Giá trị cốt lõi là việc học sinh bắt đầu coi sách như người bạn đồng hành của quá trình tự học, tự khám phá bản thân và thế giới. Khi một tỉnh ghi nhận “phong trào đọc sách tiếp tục lan tỏa sâu rộng tại trường học” và “từ đó hình thành thói quen đọc và thúc đẩy văn hóa đọc trong trường học”, chúng ta thấy rõ đây là đầu tư dài hạn chứ không phải hoạt động thi đua ngắn ngày.
Để phong trào không “nguội” sau lễ trao giải, các trường và địa phương cần biến sức nóng từ cuộc thi thành hoạt động thường xuyên: duy trì câu lạc bộ đọc sách, tủ sách lớp học, trạm sách cộng đồng, kết nối bạn đọc trên nền tảng số như nhiều thí sinh đã đề xuất. Ngành giáo dục cũng nên coi sản phẩm từ các cuộc thi sách năm 2026 là tài nguyên học liệu – những video, kịch bản, bài viết tốt hoàn toàn có thể dùng trong giờ học Ngữ văn, Lịch sử, Giáo dục công dân. Khi đó, Đại sứ Văn hóa đọc không chỉ là danh hiệu của vài chục em đoạt giải, mà là vai trò mà hàng nghìn học sinh đang cùng nhau gánh vác trong đời sống học đường.
