Du lịch cộng đồng Việt Nam: không cần resort vẫn tạo giá trị kép
Du lịch cộng đồng Việt Nam là mô hình đưa du khách đến trải nghiệm đời sống thật tại bản làng, gắn hoạt động tham quan với sinh hoạt văn hóa, nghề thủ công và nông nghiệp địa phương, qua đó tạo sinh kế bền vững nông thôn mà không phải xây dựng khu nghỉ dưỡng quy mô lớn. Chính vì thế, bài toán phát triển du lịch làng quê hôm nay không nên xoay quanh chuyện xây thêm bao nhiêu resort, mà là làm thế nào để cộng đồng trở thành chủ thể, vừa giữ gìn văn hóa truyền thống vừa có thu nhập ổn định. Quảng Tân ở miền núi và làng nghề nón Tri Lễ ở Dân Hòa cho thấy câu trả lời: biến bản, làng và nghề thủ công thành “tài sản” du lịch, nơi du khách tìm đến vì sự chân thực chứ không phải cảnh quan nhân tạo.
Tri Lễ: nghề nón bước từ xưởng thủ công ra sản phẩm du lịch
Điểm đáng chú ý của dự án TRILAF ở xã Dân Hòa là cách nhìn lại nghề nón Tri Lễ như một tài nguyên văn hóa chứ không chỉ là công việc mưu sinh. Việc chuyển giao mô hình “Tri Lễ: Nghề thủ công và tình đoàn kết Pháp ngữ vì một tương lai bền vững” mở thêm hướng khai thác giá trị làng nghề, đồng thời góp phần bảo tồn nghề nón, phát huy văn hóa truyền thống và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Sau một năm triển khai, dự án đã hình thành phòng truyền thống làng nghề đa ngôn ngữ, tuyến tham quan, hộ gia đình đón khách, đội ngũ hướng dẫn viên địa phương và hoạt động trải nghiệm gắn với chiếc nón. Đây không phải kiểu du lịch đến để mua vài sản phẩm rồi đi, mà là đến để nghe câu chuyện về nghề, về người thợ và về ký ức văn hóa đằng sau từng chiếc nón.
Theo đánh giá độc lập, TRILAF hoàn thành mục tiêu đề ra và bước đầu tạo tác động rõ nét trong bảo tồn nghề nón truyền thống, đồng thời mở hướng phát triển du lịch cộng đồng tại Tri Lễ. Quan trọng hơn, nghệ nhân, phụ nữ, thanh niên địa phương ngày càng tích cực tham gia hoạt động đón khách, hướng dẫn và quảng bá làng nghề; qua đó người dân từng bước trở thành chủ thể trong xây dựng sản phẩm, gắn sinh kế với gìn giữ văn hóa và bảo vệ môi trường. Câu nói của một người dân Tri Lễ tóm lược tinh thần chuyển đổi này: "Điều ý nghĩa nhất là dự án giúp người dân thêm tự hào về nghề của quê hương, đồng thời nhận thấy hướng đi mới để vừa bảo tồn nghề, vừa nâng cao thu nhập".
Quảng Tân: bản làng giữa núi trở thành tài sản du lịch độc đáo
Nếu Tri Lễ chứng minh sức sống của du lịch làng nghề, Quảng Tân lại cho thấy bản làng miền núi bình dị hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn mà không cần một khu nghỉ dưỡng nào. Không sở hữu những điểm nổi tiếng như Hạ Long hay Yên Tử, xã Quảng Tân lại có một “tài sản” đặc biệt: những bản, làng nằm giữa núi rừng, cảnh quan còn nguyên vẻ bình dị, cùng đời sống văn hóa phong phú của 13 dân tộc cùng sinh sống. Đặc biệt, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 55,4% dân số toàn xã, tạo nên không gian văn hóa nhiều màu sắc với phong tục, lễ hội, làn điệu dân ca và nghề thủ công truyền thống có khả năng trở thành những “điểm chạm” du lịch rất khác biệt. Đây chính là nền tảng để phát triển du lịch làng quê mà vẫn giữ nguyên linh hồn bản địa.
Điều đáng nói là Quảng Tân không lựa chọn cách biến bản, làng thành khu tham quan nhân tạo, mà đưa du khách đến với đời sống thật, trải nghiệm không gian thật và gặp gỡ chính những người đang gìn giữ văn hóa. Ở thôn Lỷ A Coỏng, hình ảnh phụ nữ Dao Thanh Phán ngồi bên nhau thêu trang phục truyền thống đã trở thành sản phẩm du lịch: khách không chỉ mua đồ thêu, mà còn tìm hiểu cách làm, lắng nghe câu chuyện về thẩm mỹ, quan niệm sống và ký ức văn hóa của cộng đồng. Một hành trình đến Quảng Tân có thể bắt đầu từ bản làng, tiếp nối bằng trải nghiệm nghề thủ công, thưởng thức ẩm thực địa phương, tìm hiểu sản xuất nông nghiệp, khám phá thác Bạch Vân và kết thúc bằng một đêm sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Đó là du lịch cộng đồng đúng nghĩa, dựa vào bản làng nhưng không phá vỡ bản làng.
Khi người dân làm chủ: sinh kế bền vững nông thôn không còn là khẩu hiệu
Cả Tri Lễ và Quảng Tân đều cho thấy một nguyên tắc: nếu người dân chỉ đứng ngoài quan sát, du lịch cộng đồng sẽ dễ biến thành sân khấu cho người khác “diễn” văn hóa. Khi họ thực sự làm chủ, câu chuyện đảo chiều. Tại Tri Lễ, ba hộ gia đình trực tiếp tham gia đón khách, nghệ nhân và thanh niên địa phương trở thành hướng dẫn viên, người kể chuyện về chiếc nón và làng nghề. Ở Quảng Tân, chính người dân vận hành homestay, nấu ăn, hướng dẫn trải nghiệm, biểu diễn văn nghệ, giới thiệu nghề truyền thống, sản xuất và bán sản phẩm đặc trưng; nhờ đó, du lịch trở thành nguồn sinh kế bổ trợ ngay tại quê hương. Đây không chỉ là tăng thu nhập, mà còn là cách cộng đồng định nghĩa lại giá trị di sản của mình.
Khi du lịch cộng đồng Việt Nam được xây trên nền sinh kế bền vững nông thôn, lợi ích không dừng ở kinh tế. Người dân Tri Lễ thêm tự hào về nghề làm nón, thấy tương lai của nghề không chỉ nằm ở việc tạo ra sản phẩm mà còn ở việc kể những câu chuyện về chiếc nón. Quảng Tân, với diện tích hơn 184km², đang từng bước kết nối giá trị tự nhiên, văn hóa và sản xuất nông nghiệp thành các tour trải nghiệm nông thôn, để người dân thực sự thụ hưởng thành quả phát triển. Đưa du lịch cộng đồng về bản làng ở Quảng Tân, điều cần thiết không phải là vài công trình hoành tráng, mà là một hệ sinh thái nơi văn hóa, thiên nhiên, nông nghiệp và đời sống cộng đồng bổ trợ cho nhau. Đó là sinh kế dài hạn, không đánh đổi môi trường và bản sắc.
Từ thí điểm đến mô hình ổn định: việc phải làm để không “đầu voi đuôi chuột”
Dù kết quả bước đầu tích cực, cả Tri Lễ và Quảng Tân đều đứng trước bài toán thường gặp của du lịch làng quê: làm sao chuyển từ dự án thí điểm sang mô hình ổn định, vận hành hàng ngày. Tri Lễ cần củng cố tổ điều phối du lịch cộng đồng, chuẩn hóa sản phẩm, giá dịch vụ, quy trình đón khách và cơ chế phân chia lợi ích; đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp lữ hành, đẩy mạnh chuyển đổi số và quảng bá đa ngôn ngữ. Theo lãnh đạo địa phương, TRILAF mới là bước khởi đầu để hoàn thiện mô hình, kết nối thị trường, đầu tư các dịch vụ hỗ trợ, hướng tới đưa Tri Lễ thành điểm đến du lịch văn hóa của Thủ đô. Nói cách khác, nếu thiếu chiều sâu về tổ chức, những điểm sáng hiện tại có thể nhanh chóng phai nhạt.
Quảng Tân cũng cần đi theo hướng đầu tư cho con người thay vì chỉ xây thêm hạ tầng. Việc xã phối hợp với một trường đại học tổ chức lớp đào tạo nghề du lịch cộng đồng, hướng dẫn viên du lịch trên địa bàn năm 2026 cho thấy địa phương chú trọng yếu tố con người trong quá trình hình thành sản phẩm. Bên cạnh đó, Quảng Tân đang mở hướng phát triển mới, kết hợp nông, lâm nghiệp với công nghiệp, hạ tầng và dịch vụ. Nếu biết đặt du lịch cộng đồng vào đúng vị trí – là trục kết nối các ngành chứ không phải “ngành cứu cánh” – địa phương sẽ tránh được tình trạng phát triển nóng, bào mòn nguồn lực. Kết luận hợp lý lúc này là: muốn bảo tồn nghề thủ công và văn hóa bản làng, hãy coi người dân và sinh kế của họ là trung tâm mọi quyết định.
