Triển lãm ảnh di sản như một cuốn biên niên sử bằng ánh sáng
Triển lãm ảnh di sản “Bắc Ninh Xưa và Nay” là không gian trưng bày gần 300 bức ảnh tài liệu thành phố, được chọn lọc từ hàng nghìn tư liệu quý hiếm về đất và người Bắc Ninh, nhằm ghi lại di sản lịch sử, các dấu mốc chính trị, văn hóa và quá trình đô thị hóa, qua đó cho thấy cách nhiếp ảnh văn hóa Bắc Ninh gìn giữ ký ức tập thể và phản ánh bước chuyển của một địa phương đang vươn mình hội nhập. Điểm đáng nói của triển lãm này là nó không chỉ dựng lại quá khứ như một bảo tàng tĩnh, mà biến ký ức thành một cuộc đối thoại sống động với hiện tại. Việc Hội Nhà báo tỉnh phối hợp với các cơ quan báo chí và ngành văn hóa tổ chức sự kiện vào buổi sáng 18/9 tại Trung tâm Văn hóa – Triển lãm tỉnh cho thấy một lựa chọn có chủ ý: mượn sức mạnh của hình ảnh để kể câu chuyện chính trị – xã hội về một tỉnh đang trở thành thành phố. Trong bối cảnh đó, nhiếp ảnh được đặt vào đúng vai trò: bằng ánh sáng, nó vừa lưu giữ, vừa chất vấn cách chúng ta đang thay đổi mảnh đất Kinh Bắc.
Bốn chủ đề, một bản đồ ký ức và căn tính Bắc Ninh
Không gian triển lãm được tổ chức thành bốn mảng chủ đề rõ rệt, và chính sự cấu trúc này biến các bức ảnh thành một bản đồ căn tính cho Bắc Ninh. Phần đầu là chuỗi ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh đạo Đảng và Nhà nước với Bắc Ninh, các kỳ Đại hội Đảng bộ tỉnh cùng những sự kiện nổi bật. Đây không chỉ là hồ sơ chính trị mà còn là lời nhắc: lịch sử quốc gia luôn in dấu trên những vùng đất cụ thể, với những con người cụ thể. Mảng thứ hai mở ra không gian văn hóa Bắc Ninh – Kinh Bắc: từ chùa Bút Tháp, chùa Dâu đến các lễ hội, làng nghề và truyền thống hiếu học. Đây là phần triển lãm mà bất cứ ai quan tâm đến nhiếp ảnh văn hóa Bắc Ninh đều phải dừng lại lâu hơn, bởi mỗi khuôn hình là một lớp trầm tích văn hóa được ghi lại bằng mắt nhìn của nhiều thế hệ. Hai chủ đề còn lại – Bắc Ninh trong đấu tranh giải phóng dân tộc và Bắc Ninh hôm nay trong hội nhập – đan kết quá khứ và hiện tại, cho thấy di sản không nằm yên mà tiếp tục được thương lượng trong từng quyết định phát triển.
Khi ảnh tài liệu thành phố trở thành gương soi đô thị hóa
Ở trung tâm triển lãm, ban tổ chức sắp đặt các cặp ảnh đối xứng: giao thông, khu đô thị, truyền thống trọng học… hôm nay và hơn một thế kỷ trước. Cách kể chuyện bằng hình này buộc người xem phải so sánh, phải tự hỏi mình: chúng ta đã được gì và mất gì trong quá trình đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Những bức ảnh tài liệu thành phố không còn là tư liệu khô khan; chúng trở thành tấm gương soi những quyết định quy hoạch, xây dựng, chuyển đổi nông thôn thành đô thị. Ý nghĩa quan trọng ở đây là: nhiếp ảnh, vốn được xem như môn nghệ thuật “giữ khoảnh khắc”, nay đảm nhận vai trò phản biện mềm. Khi người xem nhìn thấy khu phố cổ bên cạnh khu công nghiệp hiện đại, làng quê xưa cạnh nông nghiệp công nghệ cao, họ phải tự định vị mình trong dòng chảy ấy. Chính vì thế, phát biểu rằng “nhiếp ảnh lưu giữ sự kiện và khoảnh khắc bằng ánh sáng” không còn là một câu mô tả nghề nghiệp, mà là lời nhắc về trách nhiệm trước những khoảnh khắc ta chọn ghi lại.
Nhiếp ảnh như công cụ gìn giữ và truyền đạt di sản văn hóa
Triển lãm này là minh chứng rõ ràng cho việc nhiếp ảnh có thể ghi lại di sản lịch sử, bảo tồn và lan truyền giá trị văn hóa theo cách mà văn bản khó thay thế. Gần 300 bức ảnh được chọn lọc từ hàng nghìn tư liệu hiếm, được lưu giữ bởi cơ quan, tổ chức, nhà báo, nhà nhiếp ảnh, và đặc biệt là sự đóng góp của Trung tâm Lưu trữ lịch sử – Sở Nội vụ với nguồn tài liệu “Lịch sử Bắc Ninh qua Di sản Tư liệu Thế giới”. Đây là công việc âm thầm nhưng mang tính quyết định: nếu không có những người kiên trì bấm máy và lưu trữ, ký ức về nhiều khoảnh khắc sẽ tan biến. Một phát biểu đáng ghi nhớ là: triển lãm “góp phần giữ gìn, tôn vinh giá trị lịch sử, văn hóa và lan tỏa hình ảnh, thành tựu phát triển của quê hương Bắc Ninh”. Câu nói này chỉ ra trọn vẹn chức năng của nhiếp ảnh văn hóa Bắc Ninh: không chỉ làm đẹp, không chỉ hoài niệm, mà còn khẳng định thành tựu, củng cố niềm tự hào và tạo đồng thuận xã hội cho hành trình xây dựng một tỉnh văn minh, hiện đại, đặc sắc, phát triển bền vững.
Kết nối thế hệ và nuôi dưỡng ý thức đô thị qua hình ảnh
Điểm đáng chú ý là triển lãm mở cửa cho công chúng đến hết ngày 21/9, với sự tham gia của nhà báo, hội viên Hội Nhà báo tỉnh và đông đảo học sinh. Việc thế hệ trẻ bước vào không gian ảnh, quét mã QR để xem tác phẩm trên nền tảng số, tạo nên một đường cầu nối rõ rệt: từ bản in trên tường đến màn hình trong tay, ký ức thị giác của Bắc Ninh được mở rộng khỏi phạm vi hội trường. Ở đây, nhiếp ảnh không chỉ lưu giữ mà còn “được số hóa”, trở thành phần tử linh hoạt trong môi trường đô thị thông minh đang hình thành. Chính sự kết nối đó làm cho triển lãm ảnh di sản mang tính thời sự chứ không chỉ là hoài niệm. Khi học sinh nhìn thấy Bắc Ninh trong kháng chiến, trong những năm sơ khai công nghiệp, rồi đến các khu công nghiệp hiện đại, các làng quê nông nghiệp công nghệ cao, các cải cách hành chính và chuyển đổi số, các em được trao một khung tham chiếu để hiểu mình đang sống trong chuỗi phát triển dài. Và ở điểm này, nhiếp ảnh văn hóa Bắc Ninh thật sự làm tròn vai: tạo nên câu chuyện thị giác giúp nuôi dưỡng ý thức công dân đô thị.
