Bản đồ xuất khẩu gạo Việt Nam đang dịch chuyển về phía Bắc
Bản đồ xuất khẩu gạo Việt Nam là bức tranh về cách các thị trường khác nhau hấp thụ sản lượng gạo của nước ta theo thời gian, phản ánh sự phụ thuộc, cơ hội đa dạng hóa và mức độ cạnh tranh giữa các phân khúc từ gạo phổ thông đến gạo chất lượng cao, gạo phát thải thấp trong bối cảnh cung – cầu, chính sách và địa chính trị toàn cầu liên tục thay đổi. Điểm nhấn hiện nay là việc Trung Quốc vươn lên vị trí thị trường lớn thứ hai, khiến cấu trúc lâu nay bị chi phối bởi gạo Philippines phải xem xét lại. Khi chỉ hai thị trường chiếm hơn 64% tổng lượng xuất khẩu, lợi thế về đầu ra đi kèm rủi ro phụ thuộc quá mức. Việt Nam đang đứng trước ngã rẽ: tiếp tục đi theo con đường bán khối lượng lớn cho vài khách hàng chính, hay chủ động tái cân bằng sang nhiều thị trường và phân khúc giá trị cao hơn.
Trung Quốc bứt phá, Philippines vẫn dẫn đầu nhưng bớt áp đảo
Sự trỗi dậy của thị trường Trung Quốc là thông điệp rõ ràng rằng xuất khẩu gạo Việt Nam không còn xoay quanh gạo Philippines như trước. Philippines vẫn chiếm khoảng 40,9% thị phần nhưng giá trị xuất khẩu sang thị trường này đã giảm 16,8%, cho thấy tốc độ tăng không còn bền vững. Một câu nói có thể trích dẫn là: "Philippines vẫn là thị trường xuất khẩu lớn nhất, chiếm 40,9% thị phần, song giá trị giảm 16,8% so với cùng kỳ". Trong khi đó, Trung Quốc đã nhảy từ vị trí thứ tư lên thứ hai, chiếm 17,4% tổng lượng xuất khẩu và giá trị tăng 76% so với cùng kỳ, chủ yếu nhờ nhu cầu mạnh với gạo tấm phục vụ thức ăn chăn nuôi. Việc thị trường Trung Quốc tăng mua theo hướng nguyên liệu đọc được hai điều: Việt Nam đang tận dụng tốt phân khúc gạo nguyên liệu, nhưng nếu không nâng dần chất lượng và đa dạng sản phẩm, sự phụ thuộc vào nhu cầu chăn nuôi của một nước sẽ là điểm yếu lâu dài.
Iraq nổi lên như một "tín hiệu thử" cho chiến lược đa dạng hóa
Trong khi ánh nhìn tập trung vào Trung Quốc và gạo Philippines, thị trường Iraq lại quietly trở thành điểm sáng đáng chú ý trong bức tranh xuất khẩu gạo Việt Nam. Chỉ trong 8–9 tháng, giá trị xuất khẩu gạo sang Iraq tăng tới 98,9 lần so với cùng kỳ, đủ để lọt nhóm 15 thị trường lớn nhất. Đây là mức tăng bất thường, cho thấy dư địa mở rộng sang các thị trường phi truyền thống vẫn còn rất lớn nếu Việt Nam chủ động tìm kiếm và xây dựng quan hệ dài hạn, thay vì chờ đơn hàng ngắn hạn mùa vụ. Theo cơ quan quản lý, sự phục hồi xuất khẩu sang Iraq chính là minh chứng rằng đa dạng hóa thị trường không chỉ là khẩu hiệu mà hoàn toàn khả thi nếu có chiến lược bền vững và năng lực thương mại phù hợp. Thách thức ở đây là chuyển thành dòng đơn hàng ổn định, tránh phụ thuộc vào những cú "đột biến" dễ đảo chiều khi chính sách dự trữ lương thực của nước nhập khẩu thay đổi.
Bối cảnh thế giới: thâm hụt cung – cầu và cơ hội nâng giá trị
Việc thị trường Trung Quốc và Iraq tăng mua diễn ra không phải trong khoảng trống, mà trong bối cảnh cung – cầu gạo toàn cầu bước vào giai đoạn khó đoán. Cân đối cung – cầu gạo thế giới niên vụ 2026–2027 được dự báo chuyển sang thâm hụt, trong khi thương mại gạo toàn cầu có thể đạt mức kỷ lục. Đồng thời, địa chính trị căng thẳng, giá năng lượng và chi phí vận tải biển tăng, cùng sự điều chỉnh chính sách dự trữ lương thực của nhiều nước, đang khiến thị trường gạo năm 2026 biến động mạnh. Dù khối lượng xuất khẩu 9 tháng giảm 6,1% và giá trị giảm 10,9%, giá xuất khẩu gạo Việt Nam đã bắt đầu hồi phục, với tháng 7 ghi nhận mức tăng so với cùng kỳ. Một câu trích dẫn đáng chú ý là: "Giá xuất khẩu bình quân tháng 7 đạt khoảng 511 USD/tấn, tăng 5,8% so với cùng kỳ và là tháng đầu tiên trong năm ghi nhận mức tăng". Nhu cầu từ Philippines và thị trường Trung Quốc được dự báo sẽ tiếp tục hỗ trợ xu hướng giá phục hồi.
Chiến lược mới: bước ra khỏi "cái bóng" gạo phổ thông
Nếu chỉ nhìn vào cơ cấu thị trường, xuất khẩu gạo Việt Nam đang trong thế "an toàn nhưng mạo hiểm": giữ vị trí thứ hai thế giới về lượng nhưng phụ thuộc mạnh vào gạo Philippines và thị trường Trung Quốc. Để biến sự bứt phá hiện tại thành lợi thế lâu dài, chiến lược cần dịch chuyển khỏi tư duy bán khối lượng lớn ở phân khúc gạo phổ thông. Cơ quan quản lý và doanh nghiệp đã bắt đầu đi theo hướng này với gạo thơm, gạo hữu cơ, gạo đặc sản và gạo phát thải thấp, trong đó đã có 552,4 tấn mang định hướng "Gạo Việt xanh, phát thải thấp" xuất sang Nhật Bản, Australia, Singapore và Malaysia. Đề án phát triển một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp ở Đồng bằng sông Cửu Long đang mở rộng, với hơn 420,8 nghìn hecta đã áp dụng quy trình bền vững. Kết luận rõ ràng là: cơ hội từ thị trường Trung Quốc và Iraq sẽ chỉ thực sự bền vững nếu gắn với nâng chất lượng, đa dạng hóa thị trường và giảm phụ thuộc vào một vài người mua lớn.
