Bản đồ xuất khẩu gạo Việt Nam đang xoay theo trục Trung Quốc – Philippines
Xuất khẩu gạo Việt Nam là sự dịch chuyển mạnh mẽ về thị trường, khi tỷ trọng các nước mua gạo chủ lực thay đổi, phản ánh biến động nhu cầu, giá và chiến lược thương mại nông sản trong bối cảnh gạo vẫn là mặt hàng nông sản quan trọng giúp duy trì tăng trưởng xuất khẩu của toàn ngành. Điểm đáng nói không phải là kim ngạch giảm, mà là cấu trúc thị trường đang tái định hình: Philippines vẫn giữ vị trí số một với khoảng 40,9% thị phần, song giá trị nhập từ Việt Nam đã giảm 16,8% so với cùng kỳ. Trong khi đó, Trung Quốc nhảy vọt từ vị trí thứ tư lên thứ hai, chiếm 17,4% tổng lượng xuất khẩu trong 8 tháng, trở thành trục mới định hướng nguồn gạo Việt. Câu chuyện không đơn thuần là chuyển khách hàng, mà là chuyển rủi ro: khi hai thị trường Philippines và Trung Quốc cộng lại chiếm hơn 64% lượng gạo xuất khẩu, ngành gạo đang đặt cược lớn vào một “cặp song mã” tiềm năng nhưng đầy biến động.
Trung Quốc tăng mua 76%: Cơ hội vàng hay bẫy phụ thuộc?
Theo cơ quan quản lý nông nghiệp, trong vòng 8 tháng đầu năm, lượng gạo Việt Nam xuất sang thị trường Trung Quốc đã tăng 76%, đưa nước này từ vị trí thứ tư lên thứ hai trong danh sách khách hàng mua gạo nhiều nhất. Sự bùng nổ nhập khẩu không đến từ gạo chất lượng cao mà chủ yếu từ gạo tấm phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi, cho thấy Trung Quốc đang xem gạo Việt như một nguyên liệu đầu vào linh hoạt hơn là nguồn lương thực chiến lược. Điều này vừa là cơ hội tăng sản lượng xuất khẩu, vừa là lời nhắc rằng cấu trúc sản phẩm vẫn nặng về phân khúc giá trị gia tăng thấp. Khi giá gạo xuất khẩu bình quân 9 tháng giảm 5,1% so với cùng kỳ, trong bối cảnh nhu cầu quốc tế yếu và giá xuất khẩu chung đi xuống, việc Trung Quốc gom mua mạnh dễ khiến doanh nghiệp Việt “say” trong đơn hàng ngắn hạn mà bỏ quên bài toán nâng giá trị. Câu hỏi đặt ra là: liệu ngành gạo có đang xây dựng một sự phụ thuộc mới, lần này không phải vào gạo Philippines mà vào thị trường Trung Quốc?
Philippines giảm tốc nhưng vẫn là trụ cột: Tín hiệu cảnh báo rõ ràng
Philippines tiếp tục là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm 40,9% tổng lượng xuất khẩu trong 8–9 tháng đầu năm, giữ vai trò “xương sống” của xuất khẩu gạo Việt Nam. Thế nhưng, đằng sau con số thị phần ấn tượng là sự hụt hơi: giá trị xuất khẩu sang Philippines giảm 16,8% so với cùng kỳ, trong bối cảnh nhu cầu quốc tế yếu và giá xuất khẩu chung đang đi xuống. Đây là lời cảnh báo rằng ngay cả thị trường truyền thống cũng không còn bảo đảm tăng trưởng đều, đặc biệt khi thị trường gạo thế giới chịu tác động đồng thời từ biến động địa chính trị, giá năng lượng, chi phí logistics, vận tải biển và thay đổi chính sách thương mại, dự trữ lương thực. Nói cách khác, trụ cột Philippines đang lung lay nhẹ, buộc ngành gạo phải giảm tâm lý “an cư” vào một khách hàng quen và thúc đẩy đa dạng hóa sang những thị trường mới đang nổi lên như Iraq, đồng thời chuyển dịch dần sang phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.
Iraq tăng mua gần 100 lần: Tín hiệu đa dạng hóa hay điểm sáng nhất thời?
Trong khi các thị trường lớn như Philippines và Ghana ghi nhận mức giảm nhẹ về giá trị, Iraq lại nổi lên như một “quốc gia bí ẩn” khi tăng nhập gạo Việt Nam 98,9 lần so với cùng kỳ, vọt lên nhóm 15 thị trường xuất khẩu lớn nhất. Bên cạnh Trung Quốc, Iraq được đánh giá là một trong những điểm sáng hiếm hoi với tốc độ bứt phá mạnh trong nhóm nước dẫn đầu, nhờ nhu cầu nhập khẩu tăng cao đột biến. Tuy giá trị xuất khẩu sang thị trường này vẫn còn khiêm tốn, sự xuất hiện của Iraq cho thấy dư địa đa dạng hóa thị trường của gạo Việt Nam vẫn còn đáng kể và có thể được khai thác chủ động, bền vững hơn trong những tháng cuối năm. Vấn đề là ngành gạo sẽ đối xử với Iraq như thế nào: xem đây là “đơn hàng phụ” lúc thị trường khó khăn, hay là nền tảng cho chiến lược mở rộng thương mại nông sản sang khu vực Trung Đông, nơi nhu cầu nhập khẩu gạo có xu hướng tăng khi cung – cầu gạo thế giới niên vụ 2026–2027 được dự báo chuyển sang thâm hụt.
Kết luận: Thời điểm phải tái thiết chiến lược xuất khẩu gạo Việt Nam
Việt Nam đang đứng ở vị thế đáng kể trong thương mại nông sản khi kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản 9 tháng tăng 7,8%, trong đó gạo đóng góp quan trọng với 3,11 tỷ USD, dù giảm nhẹ về khối lượng và giá trị. Dự báo tổng lượng gạo xuất khẩu gần 7,74 triệu tấn, giúp nước ta có thể tiếp tục đứng thứ hai thế giới về xuất khẩu gạo, nhưng vị trí cao trên bảng xếp hạng không tự động đồng nghĩa với an toàn. Mức độ tập trung vào thị trường Philippines và Trung Quốc tăng lên, chiếm hơn 64% tổng lượng xuất khẩu, rõ ràng là lợi thế trong ngắn hạn nhưng cũng là rủi ro phụ thuộc mà cơ quan quản lý đã thẳng thắn cảnh báo cần từng bước đa dạng hóa. Trong một thế giới mà giá gạo và dòng chảy thương mại ngày càng khó đoán, chiến lược khôn ngoan cho xuất khẩu gạo Việt Nam không phải là cố “giữ nguyên” các thị trường lớn, mà là chủ động tái thiết chuỗi sản phẩm, phân khúc và thị trường, để biến những cú bùng nổ như ở Trung Quốc và Iraq thành nền tảng dài hạn chứ không chỉ là cơn sóng ngắn ngày.
