Sách giáo khoa miễn phí là gì và ai được hưởng?
Sách giáo khoa miễn phí theo hình thức mượn – trả là chính sách giáo dục trong đó mọi học sinh phổ thông được cấp một bộ sách giáo khoa để sử dụng trong năm học mà không phải trả tiền mua, không bị thu phí đặt cọc hay phí thư viện, nhưng phải hoàn trả sách sau khi kết thúc năm học và bồi thường nếu làm hỏng hoặc làm mất sách theo quy định. Chính sách này hiện áp dụng cho toàn bộ học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, không phân biệt trường công lập hay tư thục. Điểm then chốt: sách được nhà nước mua bằng ngân sách, học sinh được quyền mượn, nhưng quyền đó gắn liền với nghĩa vụ giữ gìn sách như tài sản công, không phải tài sản riêng muốn dùng thế nào cũng được. Thành phố xác định đây là bước đi sớm hơn lộ trình chung trong cả nước ba năm, thể hiện ưu tiên rõ rệt dành cho giáo dục.
Cách thức mượn sách học sinh: Quy trình, thời điểm và trách nhiệm
Về cách tổ chức, giáo viên và nhà trường không được ứng xử với bộ sách như một khoản "dịch vụ" để thu thêm phí, mà phải xem đó là mảng quản lý tài sản công. Học sinh được mượn sách tại thư viện vào đầu năm học hoặc đầu học kỳ, với một bộ đầy đủ cho tất cả môn học và hoạt động giáo dục tương ứng chương trình của lớp đang theo học. Không trường nào được phép thu phí đặt cọc, phí bảo quản hay bất kỳ khoản phí thư viện liên quan đến việc mượn sách. Theo văn bản hướng dẫn, hiệu trưởng phải khảo sát nhu cầu mượn sách, rà soát số sách hiện có và khả năng tái sử dụng để xác định nhu cầu thực tế. Đồng thời, nhà trường phải ban hành quy định mượn – trả, phân công rõ trách nhiệm từng bộ phận, kiểm kê và phân loại sách vào cuối năm để tránh tình trạng thất thoát hoặc lạm dụng nguồn sách.
Bồi thường sách hỏng, mất: Ranh giới giữa quyền lợi và nghĩa vụ
Điểm gây nhiều tranh luận là trách nhiệm bồi thường sách hỏng, mất. Ở đây, chính sách không nuông chiều tâm lý "miễn phí là của trời cho", mà đặt ra ranh giới rõ giữa quyền lợi và nghĩa vụ. Nếu sách bị mất hoặc hư hỏng do nguyên nhân chủ quan – tức là do cách sử dụng, bảo quản bất cẩn – học sinh hoặc phụ huynh, người giám hộ phải bồi thường bằng sách cùng loại hoặc bằng tiền. Mức bồi thường theo tiền được quy định theo tỷ lệ 80–50–20% tùy mức độ hư hỏng. Trường phải lập biên bản về tình trạng sách, công khai mức bồi thường và sử dụng khoản tiền thu được để mua mới, sửa chữa, bổ sung sách. Ngược lại, nếu sách hỏng, mất do thiên tai, hỏa hoạn hoặc các sự kiện bất khả kháng, học sinh không phải bồi thường. Đây là ranh giới hợp lý: bảo vệ người học trước rủi ro ngoài ý muốn, nhưng không bỏ trống trách nhiệm đối với tài sản công.
Tác động tài chính và công bằng xã hội của chính sách
Đằng sau bộ sách giáo khoa miễn phí là một khoản ngân sách không nhỏ. Theo kế hoạch của Ủy ban nhân dân thành phố ngày 14/8, tổng kinh phí dự kiến khoảng 567 tỷ đồng để thực hiện chính sách cho toàn bộ học sinh phổ thông. Trước đó, thành phố từng dự kiến chỉ hỗ trợ 100% học sinh hoàn cảnh khó khăn và cho mượn sách cho học sinh có nhu cầu với chi phí ước khoảng 288 tỷ đồng. Việc chuyển từ hỗ trợ một nhóm yếu thế sang bao phủ toàn bộ hệ thống từ lớp 1 đến 12 cho thấy định hướng rõ ràng: giảm gánh nặng chi phí sách giáo khoa cho mọi gia đình, không chỉ cho người nghèo. Trong bối cảnh gần đây nhiều phụ huynh than phiền thiếu sách trên thị trường, khó mua đủ bộ sách trước năm học mới, chính sách mượn sách học sinh giúp giải tỏa áp lực mua sắm và tình trạng "cháy" sách. Nó đồng thời nâng chuẩn công bằng xã hội: học sinh trường tư thục cũng được hưởng sách giáo khoa miễn phí, thay vì bị mặc định tự lo toàn bộ chi phí.
Từ giải pháp tình thế đến chính sách giáo dục dài hạn
Việc triển khai mượn sách giáo khoa miễn phí không nên bị xem là biện pháp tình thế để ứng phó thiếu sách hay giá sách cao, mà là bước chuyển sang mô hình quản lý sách như tài sản công dùng nhiều lần. Hàng năm, Sở Giáo dục và Đào tạo sẽ rà soát, thống kê lượng sách còn dùng được và nhu cầu mua mới, trình cấp trên phê duyệt. Trường học phải ưu tiên dùng số sách hiện có, kết nối thêm nguồn từ các thư viện trên địa bàn nếu có thể. Ngân sách chỉ hỗ trợ bổ sung khi sách hư hỏng do hao mòn tự nhiên hoặc nhu cầu tăng đột xuất, với trần không vượt quá 10% số sách đang có trong thư viện. Với quy định học sinh phải trả sách trong vòng 15 ngày làm việc kể từ khi kết thúc năm học, chuyển trường hoặc nghỉ học, hệ thống mượn – trả từng bước thành nền nếp, tránh lãng phí. Kết luận công bằng: nhà nước giải phóng gia đình khỏi gánh chi phí sách giáo khoa, đổi lại phụ huynh và học sinh phải học cách tôn trọng, gìn giữ sách như một phần trách nhiệm công dân trong chính sách giáo dục mới.
