Sách giáo khoa miễn phí theo Nghị định 271: Chính sách tốt nhưng không phải ai cũng được hưởng ngay
Sách giáo khoa miễn phí là chính sách giáo dục cho phép học sinh phổ thông, cả công lập lẫn tư thục, được mượn trọn bộ sách giáo khoa phù hợp chương trình học ở mỗi lớp mà không phải trả tiền mua, đi kèm nghĩa vụ bảo quản và hoàn trả sách cho thư viện nhà trường sau năm học hoặc học kỳ kết thúc. Đây là một bước ngoặt trong chính sách giáo dục, thể hiện mục tiêu giảm gánh nặng chi phí học tập và hạn chế lãng phí từ việc mỗi năm lại in và mua mới hàng triệu bộ sách. Tuy nhiên, điều phụ huynh nên nhận ra từ sớm là: miễn phí không đồng nghĩa với sở hữu và càng không đồng nghĩa với việc tất cả địa phương sẽ triển khai cùng một thời điểm. Ngày 3-7, Chính phủ ban hành Nghị định 271/2026/NĐ-CP, chính thức đặt nền móng cho lộ trình này, quy định miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn giáo dục quốc phòng và an ninh trong hệ thống đại học, giáo dục nghề nghiệp.
Lộ trình 2029-2030: Vì sao cần vài năm chuẩn bị thay vì làm ngay
Điểm mấu chốt mà phụ huynh phải nắm là lộ trình 2029-2030: từ năm học này, việc sách giáo khoa miễn phí sẽ áp dụng trên phạm vi toàn quốc cho tất cả học sinh các chương trình giáo dục phổ thông, giáo dục thường xuyên cấp THCS, THPT và chương trình xóa mù chữ. Đây không phải sự chậm trễ, mà là khoảng đệm cần thiết để hệ thống tài chính, pháp lý và hậu cần của ngành giáo dục kịp thích nghi. Như lãnh đạo ngành giáo dục Hà Nội phân tích, Nghị định 271 chỉ bắt đầu miễn phí chính thức từ năm học 2029-2030; nếu làm sớm mà không có thời gian xây dựng đủ hệ thống văn bản địa phương, chính sách khó có tính bền vững. Các quy định về đấu thầu mua sắm tài sản công đòi hỏi quy trình chặt chẽ và tốn nhiều thời gian, trong khi sách phải nhập kho thư viện trước ngày 15-6 hằng năm để đảm bảo học sinh được mượn trước khai giảng. Nói thẳng: nếu thúc ép triển khai mà không chuẩn bị, sẽ dễ dẫn tới thừa, thiếu cục bộ và lãng phí ngân sách.
Triển khai sớm ở những nơi đủ nguồn lực: Khoảng cách địa phương là điều phụ huynh phải chấp nhận
Nghị định 271 không khóa chặt tất cả địa phương vào cùng một mốc thời gian; ngược lại, các tỉnh thành có khả năng cân đối ngân sách hoặc xã hội hóa được khuyến khích triển khai sách giáo khoa miễn phí sớm hơn lộ trình chung. Điều này tạo cơ hội cho những nơi chủ động, nhưng đồng nghĩa với việc sẽ có sự khác biệt rõ rệt giữa địa phương đi trước và địa phương đi sau. Một ví dụ tiêu biểu là xã Hòa Vang thuộc TP Đà Nẵng: chính quyền xã huy động nguồn lực xã hội hóa, xây dựng mô hình "tủ sách giáo khoa dùng chung" và cung cấp sách giáo khoa miễn phí cho toàn bộ học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, trở thành địa phương đầu tiên trong cả nước thực hiện chính sách này. Giai đoạn đầu, Hòa Vang đã huy động 551 triệu đồng để mua hơn 6.000 quyển sách cho hơn 1.200 học sinh tại tám thôn vùng đồi núi, ưu tiên học sinh chính sách, hộ nghèo, cận nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, đáp ứng khoảng 31% nhu cầu năm học 2025-2026. Đây là minh chứng rõ ràng: nơi nào tự tin về ngân sách và biết cách xã hội hóa sẽ mang lại lợi ích cho phụ huynh sớm hơn. Ngược lại, các nơi như Hà Nội phải xây dựng kế hoạch phân kỳ từng năm học, từng cấp học, xác định nhu cầu, nguồn kinh phí và phân công trách nhiệm, rồi trình phê duyệt trước khi có thể thực sự triển khai.
Mô hình mượn – trả: Phụ huynh cần thay đổi thói quen tiêu dùng giáo dục
Điểm quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong những cuộc tranh luận về sách giáo khoa miễn phí là mô hình mượn – trả. Theo Nghị định 271, vào đầu mỗi năm học hoặc học kỳ, mỗi học sinh sẽ được mượn một bộ sách đầy đủ các môn học, hoạt động giáo dục tương ứng với chương trình ở lớp, và phải hoàn trả cho thư viện nhà trường sau khi kết thúc thời gian học đó. Cơ sở giáo dục chịu trách nhiệm tiếp nhận, nhập kho, kiểm kê, dán nhãn, mã hóa và phân loại sách trước ngày 15-6 hằng năm, bảo đảm đủ sách cho năm học mới. Một số địa phương đã đi trước với hướng dẫn cụ thể: cơ sở giáo dục phải khảo sát nhu cầu mượn sách, rà soát số lượng sách còn có thể tái sử dụng, hiệu trưởng ban hành nội quy mượn – trả, xây dựng kế hoạch sử dụng, bảo quản, thu hồi, kiểm kê và phân công trách nhiệm. Đồng thời, trường bị cấm thu phí đặt cọc, phí bảo quản hoặc các khoản phí dịch vụ thư viện khác liên quan đến sách giáo khoa. Nói cách khác, sách giáo khoa trở thành tài sản công dùng chung, và phụ huynh phải chấp nhận rằng việc ghi chép, bọc sách, giữ gìn sẽ chịu sự điều chỉnh của nội quy, không còn là "mỗi nhà một bộ, muốn dùng sao thì dùng".
Không chỉ sách phổ thông: Những chính sách giáo dục kèm theo và việc phụ huynh cần chuẩn bị
Sách giáo khoa miễn phí chỉ là một phần trong gói chính sách giáo dục rộng hơn mà Nghị định 271 đề cập. Với giáo trình môn giáo dục quốc phòng và an ninh, lộ trình thực hiện từ năm học 2027-2028 nhằm đảm bảo miễn phí giáo trình trên toàn quốc; cùng với đó, sinh viên học môn này sẽ được miễn học phí cho lần học thứ nhất, còn các trường hợp học lại không được hưởng miễn phí, trừ khi phải học lại do ốm đau, tai nạn hoặc lý do bất khả kháng được cơ sở đào tạo xác nhận. Về phía các địa phương, như Hà Nội, chính quyền đang yêu cầu ngành giáo dục phối hợp tài chính và chính quyền cơ sở để xây dựng kế hoạch triển khai miễn phí sách giáo khoa, bao gồm lộ trình, phân kỳ, đối tượng, nhu cầu, nguồn kinh phí và tiến độ, trình phê duyệt trong tháng 8-2026. Với phụ huynh, điều cần làm từ bây giờ không phải ngồi chờ đến mốc 2029-2030, mà là chủ động tìm hiểu kế hoạch của địa phương, theo dõi thông báo từ trường, dạy con ý thức giữ gìn tài sản chung và chuẩn bị cho việc sử dụng sách theo mô hình mượn – trả. Nếu không thay đổi tư duy, lợi ích của sách giáo khoa miễn phí rất dễ bị bào mòn bởi thói quen sử dụng thiếu trách nhiệm và kỳ vọng không thực tế về quyền sở hữu.
