Tạp chí khoa học không phải “cái đích” mà là cửa ngõ của hệ sinh thái tri thức
Nâng cấp tạp chí khoa học theo chuẩn quốc tế là quá trình xây dựng đồng bộ chất lượng nghiên cứu, chuẩn mực xuất bản và hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí, nhằm biến tạp chí thành hạ tầng tri thức có uy tín, kết nối cộng đồng học thuật trong nước với quốc tế và gia tăng ảnh hưởng khoa học lâu dài. Hội thảo quốc gia về nâng cao chất lượng tạp chí khoa học theo chuẩn Scopus và Web of Science diễn ra tại Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải ngày 18.9 đã đặt đúng câu hỏi: nâng chất tạp chí là câu chuyện kỹ thuật hay là bài toán hệ sinh thái? Con số 506 tạp chí khoa học trên cả nước, nhưng chỉ 16 tạp chí được lập chỉ mục trong Scopus và Web of Science, cho thấy vấn đề không nằm ở số lượng mà ở chiều sâu chất lượng và cách tổ chức xuất bản học thuật.
Từ Nghị quyết 57, 71 đến cam kết 20 đơn vị: tạp chí ở tâm hệ sinh thái khoa học
Điều đáng chú ý là hội thảo diễn ra trong bối cảnh khoa học, công nghệ và giáo dục đại học được đặt ở vị trí đột phá hàng đầu trong hai nghị quyết cấp cao, yêu cầu gắn chặt đào tạo với nghiên cứu và hội nhập quốc tế. Khi đó, tạp chí khoa học không thể bị coi là “phụ lục” truyền thông nội bộ mà được nhìn nhận như một cấu phần của hạ tầng khoa học quốc gia: nơi kiểm chứng, công bố và lan tỏa tri thức, hình thành chuẩn mực học thuật và phản ánh năng lực nghiên cứu của cơ sở chủ quản. Biên bản cam kết ghi nhớ giữa 20 đơn vị, với mục tiêu đến năm 2030 mỗi đơn vị có ít nhất một tạp chí lập chỉ mục trong tạp chí khoa học Scopus hoặc chuẩn Web of Science, chỉ có ý nghĩa khi đi kèm lộ trình, nguồn lực và cơ chế theo dõi, tránh biến hội nhập thành phong trào ngắn hạn không thay đổi chất lượng nghiên cứu bên trong.
UTT và bài học: không “đổ tiền” cho tạp chí, hãy “đổ tiền” cho hệ sinh thái khoa học
Câu chuyện của một tạp chí non trẻ đạt chuẩn tạp chí khoa học Scopus từ nguồn lực nội tại đã cho thấy tư duy khác biệt về đầu tư. Thay vì chạy đua trả thưởng cho bài báo quốc tế hay chi tiền vào lớp vỏ kỹ thuật của tạp chí, Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải chọn cách đầu tư cho nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, mạng lưới hợp tác quốc tế, gắn chặt hoạt động tạp chí với đào tạo và các chương trình nghiên cứu cốt lõi. Theo chia sẻ của lãnh đạo nhà trường, "chúng tôi không 'đổ tiền' cho tạp chí, chúng tôi 'đổ tiền' cho nguồn lực nằm bên cạnh và phía sau tạp chí" – đó là tuyên bố cho thấy chuẩn Scopus là hệ quả của một cỗ máy khoa học vận hành tốt, chứ không phải mục tiêu để trang trí thương hiệu. Khi chất lượng bài báo, phản biện nghiêm túc, đạo đức xuất bản và dữ liệu được bảo đảm, tạp chí tự nhiên đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật của chuẩn Web of Science và các hệ thống chỉ mục quốc tế.
Xây hệ sinh thái phía sau tạp chí: hội thảo quốc tế, mạng lưới cộng tác và liêm chính học thuật
Tư duy hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí đặt trọng tâm vào nguồn tri thức chảy vào tạp chí, thay vì hình thức bên ngoài. Kinh nghiệm được chia sẻ tại hội thảo cho thấy phải xây dựng đồng thời nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm hoạt động hiệu quả, chuỗi hội thảo khoa học quốc tế, cùng mạng lưới cộng tác viên và phản biện quốc tế để tạo nguồn bài có chất lượng nghiên cứu đủ sâu, đủ mới và đủ sức thảo luận trong cộng đồng quốc tế. Một tạp chí chỉ có thể phát triển bền vững khi chất lượng bài báo là trung tâm, phản biện độc lập, quản trị dựa trên dữ liệu, hạ tầng số được làm chủ và mức độ quốc tế hóa đến từ hợp tác học thuật thực chất chứ không phải gắn tên nhà xuất bản nước ngoài. Nếu nhìn chuẩn Web of Science và các hệ thống chỉ mục như công cụ để tri thức Việt Nam được nhìn thấy, được phản biện, được trích dẫn, tạp chí sẽ trở thành điểm nối của hệ sinh thái khoa học chứ không bị biến thành đường tắt để “xuất ngoại” bài báo.
Kết luận: muốn tạp chí mạnh, phải chấp nhận cuộc chơi dài hơi về chất lượng
Điểm chung trong các phát biểu tại hội thảo là khẳng định đích đến thực chất không phải là logo Scopus hay chuẩn Web of Science xuất hiện trên website, mà là chất lượng nghiên cứu bên trong và khả năng tự chủ tri thức của các cơ sở đại học. Khi 70,75% tạp chí thuộc khối trường đại học và viện nghiên cứu, việc đưa tạp chí vào tâm chiến lược phát triển học thuật là lựa chọn bắt buộc nếu muốn nâng vị thế học thuật. Cam kết của các trường, trong đó có những đơn vị như Đại học Kiến trúc Hà Nội với truyền thống nghiên cứu chuyên ngành, chỉ có giá trị nếu được hiện thực hóa bằng đầu tư dài hạn cho hệ sinh thái khoa học: nhóm nghiên cứu, phòng thí nghiệm, hội thảo quốc tế, mạng lưới cộng tác viên. Con đường nâng cấp tạp chí khoa học Việt Nam vì thế không nằm ở “đổ tiền” để chạy đua xếp hạng, mà ở việc xây dựng các cỗ máy nghiên cứu đủ mạnh để chuẩn quốc tế trở thành kết quả tự nhiên.
