Scopus, Web of Science và câu hỏi: đầu tư vào đâu cho tạp chí Việt Nam?
Đưa một tạp chí khoa học Việt Nam vào tạp chí Scopus Việt Nam và tiệm cận chuẩn Web of Science là quá trình chuẩn hóa toàn diện từ chất lượng công bố khoa học, quản trị biên tập đến đạo đức xuất bản, gắn với một hệ sinh thái nghiên cứu đủ mạnh phía sau, chứ không phải cuộc chạy đua tô đẹp hồ sơ hay tối ưu vài tiêu chí bề mặt. Muốn bàn nghiêm túc về chiến lược, điểm xuất phát phải là nhận thức đó. Ngày 18.9 tại Trường ĐH Công nghệ Giao thông Vận tải, hội thảo khoa học quốc gia về nâng cao chất lượng tạp chí theo chuẩn Scopus và Web of Science đã đặt đúng câu hỏi: “đổ tiền” vào đâu để tạp chí đạt chuẩn quốc tế mà vẫn giữ được chủ quyền dữ liệu và tiếng nói học thuật của Việt Nam? Câu trả lời không nằm ở khoản ngân sách từ trên rót xuống, mà nằm ở cách chúng ta xây cả cỗ máy tri thức vận hành phía sau mỗi số báo.
Bài học từ JSTT: Scopus chỉ là hệ quả của một cỗ máy khoa học vận hành tốt
Câu chuyện của Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông (JSTT) cho thấy nếu chỉ chăm chăm “làm hồ sơ cho đẹp”, tạp chí sẽ khó đi xa. Được thành lập năm 2021 và định hướng chuẩn quốc tế ngay từ đầu, JSTT được chính nhà trường đầu tư và quản trị chủ yếu bằng nguồn lực nội tại, nhưng vẫn được Scopus chấp nhận lập chỉ mục sau hơn ba năm, rồi nâng hạng từ Q4 lên Q3 và mở rộng theo hướng đa ngành. Điều này chỉ xảy ra khi tạp chí gắn chặt với chất lượng công bố khoa học thực chất. Ở đây, lãnh đạo nhà trường chủ động làm chủ quy trình biên tập, phản biện và hạ tầng số, thay vì giao toàn bộ cho nhà xuất bản quốc tế. Trong bối cảnh hiện mới có 16 tạp chí Việt Nam vào Scopus/WoS, 11 trong số đó phải gắn với nhà xuất bản nước ngoài, JSTT trở thành minh chứng rằng một tạp chí non trẻ vẫn có thể đi nhanh và đi xa nếu có tư duy đúng, quyết tâm cao và cách làm bài bản.
Hệ sinh thái nghiên cứu: phần “hậu trường” quyết định tương lai tạp chí
Nếu nhìn tạp chí như một sản phẩm đơn lẻ, nhiều trường sẽ chọn con đường ngắn hạn: thuê chuyên gia chỉnh sửa giao diện, chuẩn hóa mục lục, thêm vài chính sách trên website rồi gửi hồ sơ xét chỉ mục. Nhưng các diễn giả tại hội thảo đều đồng thuận rằng đó là cách xây nhà trên cát. Muốn đạt chuẩn Scopus hay chuẩn Web of Science, phải có hệ sinh thái nghiên cứu đứng ở phía sau: nhóm nghiên cứu mạnh, phòng thí nghiệm hoạt động thường xuyên, hội thảo khoa học quốc tế, mạng lưới cộng tác viên quốc tế và các chương trình đào tạo gắn với nghiên cứu. Một câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Muốn có tạp chí quốc tế, trước hết phải có chất lượng khoa học quốc tế; muốn có trích dẫn quốc tế trước hết phải tạo ra tri thức có giá trị quốc tế và muốn tạp chí phát triển bền vững phải xây dựng được hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí”. Nói cách khác, tạp chí chỉ là cửa sổ; điều quan trọng là căn phòng khoa học đằng sau có đủ ánh sáng hay không.
Đầu tư con người và hợp tác quốc tế thay vì “chạy chỉ mục”
Điểm đáng mừng là lãnh đạo các trường đại học tại hội thảo đã nói thẳng: thành công của tạp chí không phụ thuộc vào những đường tắt tài chính hay trò làm đẹp hồ sơ. Họ nhấn mạnh cần ưu tiên đầu tư nguồn nhân lực – từ đội ngũ giáo sư, nhà nghiên cứu đến cán bộ biên tập – kèm theo chiến lược hợp tác quốc tế dài hơi. Khi chất lượng bài báo được đặt làm trung tâm và mạng lưới nghiên cứu xuyên biên giới được xây lên, việc vào Scopus hay tiến tới chuẩn Web of Science trở thành hệ quả tự nhiên, không phải mục tiêu duy nhất. Quan điểm “không chạy theo chỉ mục” ở đây không phải phủ nhận giá trị của Scopus/WoS, mà là đặt chúng đúng vai trò: chuẩn tham chiếu quốc tế giúp soi chiếu chất lượng học thuật, chứ không phải tấm huân chương để trưng bày. Nếu tạp chí tập trung tạo ra kênh công bố uy tín tại Việt Nam, nơi tri thức Việt Nam được phản biện và trích dẫn, các chỉ mục quốc tế sẽ chủ động tìm đến.
Kết luận: xây tạp chí như xây hạ tầng khoa học quốc gia
Từ góc nhìn bình luận, sai lầm phổ biến hiện nay là coi tạp chí khoa học như “dự án” để đạt chuẩn Scopus rồi dừng lại. Nhưng các dữ kiện từ hội thảo cho thấy tạp chí phải được đặt vào trung tâm của hệ sinh thái tri thức: nơi kiểm chứng, công bố, lan tỏa tri thức và phản ánh năng lực nghiên cứu của cơ quan chủ quản. Khi đó, câu hỏi chiến lược không còn là “bao giờ vào Scopus?” mà là “hệ sinh thái nghiên cứu của chúng ta có đủ sức tạo ra tri thức được thế giới cần đến hay không?”. Tạp chí Scopus Việt Nam, nếu được xây từ nền tảng chất lượng công bố khoa học và hệ sinh thái nghiên cứu vững, sẽ giúp hạn chế phụ thuộc vào nhà xuất bản nước ngoài, giữ chủ quyền dữ liệu và tăng sức nặng cho tiếng nói học thuật của Việt Nam trên các vấn đề kinh tế, an ninh, lãnh thổ. Đó mới là đích đến xứng đáng để chúng ta đầu tư, thay vì chạy đua thành tích ngắn hạn.
