Quy hoạch ven sông Cầu: Từ ranh giới tự nhiên thành trục phát triển đô thị – công nghiệp
Quy hoạch ven sông Cầu của Bắc Ninh là chiến lược phát triển không gian đô thị – công nghiệp dọc hai bờ sông, kết hợp hạ tầng giao thông, các khu đô thị Bắc Ninh mới và khu công nghiệp Song Mai - Nghĩa Trung để tạo một hành lang cạnh tranh khu vực, thay đổi vai trò của dòng sông từ ranh giới tự nhiên thành trục cảnh quan, văn hóa và kinh tế. Bắc Ninh không còn nhìn sông Cầu như đường biên mà coi đây là xương sống cho phát triển đô thị Bắc Ninh trong quy hoạch chung đến năm 2050, tầm nhìn 2075, nơi các hành lang sông được định hướng vừa là không gian sinh thái, vừa là trục cảnh quan và phát triển đô thị. Cách tiếp cận này mang tính lựa chọn chiến lược: hoặc thành một thành phố công nghiệp dẫn dắt vùng, hoặc tụt lại sau các cực tăng trưởng lân cận.
Loạt khu đô thị Kinh Bắc – Võ Cường – Phù Khê: Tham vọng lớn, điểm nghẽn cũng lớn
Điểm dễ thấy nhất trong phát triển đô thị Bắc Ninh là việc đồng thời triển khai hàng loạt khu đô thị mới ở Kinh Bắc, Võ Cường, Phù Khê và các khu lân cận phía Nam sông Cầu. Danh mục dự án trải dài từ Khu đô thị mới phía Tây Bắc – Khu 1 tại phường Kinh Bắc, các tiểu khu 3.1, 3.2, đến Khu đô thị mới Hương Mạc – Phù Khê và khu đô thị dịch vụ Võ Cường – Nam Sơn – Hạp Lĩnh. Theo Ban Quản lý dự án dân dụng và phát triển đô thị thành phố Bắc Ninh số 2, đơn vị đang quản lý 19 hợp đồng dự án khu đô thị với tổng diện tích khoảng 1.611 ha và tổng vốn đầu tư khoảng 203.829 tỉ đồng. Đây là con số cho thấy tham vọng rõ ràng, nhưng cũng phơi bày rủi ro quá tải về nguồn lực, đặc biệt khi cả 14 dự án phía Nam sông Cầu đều chậm tiến độ do vướng giải phóng mặt bằng và chuẩn bị đầu tư.
Thành phố buộc phải chuyển từ tư duy "phê duyệt cho kịp" sang tư duy "thực thi cho xong". Phó Chủ tịch UBND thành phố yêu cầu các dự án đã đạt trên 90% khối lượng giải phóng mặt bằng phải hoàn thành phần còn lại chậm nhất cuối tháng 10/2026, và các dự án đạt trên 50% phải hoàn thành chậm nhất cuối tháng 11/2026. Đây là mốc thời gian mang tính tối hậu thư: nếu không xử lý được việc xác định nguồn gốc đất, mốc giới, di chuyển mồ mả và thuyết phục người dân về đơn giá bồi thường, kế hoạch phát triển đô thị Bắc Ninh sẽ bị kéo lùi. Bắc Ninh đang thử nghiệm năng lực điều phối giữa chính quyền cơ sở, trung tâm phát triển quỹ đất và nhà đầu tư; nếu phối hợp lỏng lẻo, các khu đô thị sẽ chỉ tồn tại trên bản vẽ.
Hạ tầng giao thông qua sông Cầu: Cầu Kim Chân, Hà Bắc 1 và bài toán kết nối công nghiệp
Không có hạ tầng giao thông, mọi quy hoạch ven sông Cầu chỉ là lời hứa. Bắc Ninh đang đầu tư mạnh vào các dự án hạ tầng Bắc Ninh qua sông Cầu, nổi bật là cầu Kim Chân và cầu Hà Bắc 1. Cầu Kim Chân và đường dẫn có tổng mức đầu tư hơn 1.470 tỉ đồng, kết nối khu công nghiệp Quang Châu 2 tại phường Nếnh với khu đô thị phía Đông Nam thành phố Bắc Ninh cũ tại phường Vũ Ninh, đồng thời giảm áp lực cho đường gom cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, đường tỉnh 398, Quốc lộ 37 và khu vực cầu Như Nguyệt. Cầu Hà Bắc 1 có tổng mức đầu tư dự kiến hơn 2.799 tỉ đồng, chiều dài toàn tuyến khoảng 2,95 km, riêng cầu dài hơn 1 km, rộng 33,5 m với 6 làn xe cơ giới và 2 làn hỗn hợp, thời gian thực hiện từ 2026 đến 2029.
Hai dự án cầu với tổng vốn hơn 4.200 tỉ đồng cho thấy chiến lược kết nối hạ tầng giao thông và công nghiệp nhằm tăng sức cạnh tranh khu vực là lựa chọn có tính toán, không phải đầu tư rời rạc. Khi hoàn thành, cầu Kim Chân sẽ tạo thêm một trục qua sông Cầu, tăng kết nối giữa các khu đô thị hai bên bờ và các khu công nghiệp lớn như Song Khê – Nội Hoàng, Quang Châu, Vân Trung, Đình Trám, Việt Hàn và Quế Võ. Với người dân và doanh nghiệp, tác động rất cụ thể: thời gian di chuyển rút ngắn, áp lực lên các tuyến hiện hữu giảm, khả năng tiếp cận đất công nghiệp và dịch vụ tăng lên. Nhưng nếu tiến độ xây cầu không song hành với tiến độ khu đô thị và khu công nghiệp, Bắc Ninh sẽ đối mặt với nguy cơ "đường đi trước, đô thị đi sau", làm giảm hiệu quả đầu tư.
Khu công nghiệp Song Mai - Nghĩa Trung: Mắt xích công nghệ cao trong chuỗi ven sông Cầu
Trong bức tranh quy hoạch ven sông Cầu, khu công nghiệp Song Mai - Nghĩa Trung là mắt xích công nghiệp công nghệ cao mà Bắc Ninh đặt nhiều kỳ vọng. Dự án có tổng diện tích 197,1 ha, chia làm 2 giai đoạn, trong đó giai đoạn 1 là 139,8 ha và giai đoạn 2 là 57,3 ha, chính thức khởi công ngày 21/8/2025. Chủ đầu tư đã hoàn thành giải phóng mặt bằng và thi công toàn bộ hạ tầng kỹ thuật phân kỳ 50 ha thuộc giai đoạn 1, đồng thời xúc tiến đầu tư song song với thi công hạ tầng để thu hút các dự án sản xuất công nghiệp công nghệ cao. Ngay sau khi nghiệm thu hạ tầng 50 ha, một số nhà đầu tư thứ cấp trong và ngoài nước đã tiếp cận địa điểm, lập hồ sơ đề nghị cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư với tổng vốn đăng ký đạt 638 tỉ đồng. Đây là minh chứng rõ ràng rằng hạ tầng đi trước có thể kéo dòng vốn công nghiệp về sau.
Tuy vậy, dự án hạ tầng Bắc Ninh này cũng không tránh khỏi điểm nghẽn quen thuộc: giải phóng mặt bằng. Tình trạng cơi nới công trình, trồng cây dày đặc sau khi có thông báo thu hồi đất để trục lợi tiền bồi thường, cùng với việc xử lý gần 353 ngôi mộ vô chủ, cho thấy xung đột lợi ích tại hiện trường không hề nhỏ. Chủ đầu tư phải mua đất canh tác thuộc quy hoạch nghĩa trang Đồi Lăng để di dời mồ mả, bàn giao mặt bằng, đồng thời dự kiến triển khai giải phóng mặt bằng gắn với thi công hạ tầng theo phương thức cuốn chiếu, ưu tiên khu vực đủ điều kiện để sớm đưa vào khai thác. Theo kế hoạch, 89,8 ha còn lại của giai đoạn 1 sẽ hoàn thành giải phóng mặt bằng vào tháng 10/2027, với mục tiêu trung bình 6–8 tháng nghiệm thu khoảng 30 ha đất, phấn đấu đưa toàn bộ diện tích này vào hoạt động trong quý II/2028. Đây là nhịp độ cần thiết nếu Bắc Ninh muốn giữ mục tiêu tăng trưởng 12,5% năm 2026 như lãnh đạo thành phố đặt ra.
Thành phố trực thuộc Trung ương: Áp lực điều phối và lựa chọn chiến lược
Việc Quốc hội thông qua thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương, sau khi Bộ Xây dựng công nhận Bắc Ninh đạt tiêu chí đô thị loại I, là bước nâng cấp địa vị hành chính đi kèm áp lực rất cụ thể: phải chứng minh năng lực điều phối phát triển đô thị – công nghiệp trên thực tế. Quy hoạch chung dự báo đến năm 2050, dân số toàn đô thị có thể đạt khoảng 8,6–8,9 triệu người, tầm nhìn 2075 chuẩn bị khả năng dung nạp trên 10 triệu người. Với quy mô đó, việc phát triển đô thị Bắc Ninh dọc các hành lang sông, đặc biệt là sông Cầu, không chỉ là câu chuyện tăng số lượng dự án mà là câu chuyện chất lượng điều phối: hạ tầng giao thông có đi cùng khu đô thị, khu công nghiệp có gắn với dịch vụ và nhà ở, và giải phóng mặt bằng có được xử lý như một nhiệm vụ chính trị – kinh tế, không phải thủ tục hành chính.
Nhìn tổng thể, Bắc Ninh đang chọn chiến lược "đánh cụm" thay vì "đánh lẻ": quy hoạch ven sông Cầu, các khu đô thị Bắc Ninh mới ở Kinh Bắc, Võ Cường, Phù Khê, cùng khu công nghiệp Song Mai - Nghĩa Trung và hệ thống cầu Kim Chân, Hà Bắc 1 tạo thành một cụm phát triển liên hoàn. Lợi thế là nếu làm tốt, thành phố sẽ hình thành một hành lang đô thị – công nghiệp cạnh tranh trực tiếp với các cực tăng trưởng lân cận. Rủi ro là chỉ cần một mắt xích – như giải phóng mặt bằng hay phối hợp quy hoạch trạm bơm, tuyến đường kết nối – bị đứt, toàn bộ chuỗi giá trị sẽ bị chậm lại. Bắc Ninh đang ở thời điểm phải trả lời một câu hỏi chiến lược: có dám ưu tiên tiến độ thực chất hơn số lượng dự án được phê duyệt, để xứng đáng với vị thế thành phố công nghiệp hàng đầu mà mình đang hướng tới.
