Cửa khẩu số phải thay đổi cách vận hành
Cửa khẩu số là mô hình quản lý cửa khẩu dùng dữ liệu và hệ thống công nghệ kết nối để phối hợp kiểm tra, giám sát và xử lý thủ tục giữa các lực lượng chức năng. Với Lao Bảo, giá trị của mô hình này nằm ở việc tổ chức lại luồng hàng và phương tiện, chứ không chỉ thay giấy tờ bằng hồ sơ điện tử. Ngày 31/10/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Hoàng Phương chủ trì cuộc làm việc về định hướng cửa khẩu số và các cơ chế, chính sách đặc thù đề xuất thí điểm tại Khu Kinh tế thương mại qua biên giới chung Lao Bảo - Đen-sa-vẳn của Lào. Các đại biểu bàn việc kết nối phần mềm nghiệp vụ, lập cơ sở dữ liệu dùng chung và tiến tới mô hình cửa khẩu thông minh. Đây là hướng đi hợp lý: khi thông tin xuất nhập cảnh, hàng hóa và kiểm tra được chia sẻ, các khâu có thể phối hợp trước thay vì lần lượt chờ nhau.
Áp lực hiện hữu đòi hỏi cải cách thực chất
Lý do phải hành động đã rõ: Lao Bảo xử lý bình quân khoảng 550 lượt phương tiện mỗi ngày, trong khi hạ tầng chưa đồng bộ và đặc biệt thiếu bãi chờ xuất cho xe chở hàng. Năng lực bến bãi hạn chế khiến ùn tắc cục bộ có thể phát sinh, kéo theo thời gian chờ và chi phí vận tải tăng. Các lực lượng tại cửa khẩu đã dùng hệ thống thông quan tự động, dịch vụ công trực tuyến, công cụ kiểm soát xuất nhập cảnh, camera và phần mềm chuyên ngành. Nhưng các hệ thống phần lớn vận hành riêng rẽ, chưa chia sẻ dữ liệu đồng bộ. Bởi vậy, lắp thêm thiết bị mà không thống nhất dữ liệu và quy trình sẽ khó giải quyết điểm nghẽn. Cải cách thủ tục biên mậu chỉ có ý nghĩa khi doanh nghiệp biết cần chuẩn bị gì, xe được điều phối vào bãi phù hợp và các khâu kiểm tra không lặp lại vì thiếu thông tin.
Từ thủ tục đến logistics xuyên biên giới
Cửa khẩu số có thể tạo thay đổi lớn hơn việc rút ngắn một vài công đoạn: đó là giúp doanh nghiệp dự báo lưu lượng, chuẩn bị hồ sơ và bố trí xe sát nhu cầu, qua đó giảm thời gian phương tiện lưu tại cửa khẩu. Khi thủ tục, bãi chờ và điều phối được kết nối, logistics xuyên biên giới có cơ hội chuyển từ xử lý ùn ứ sang quản lý luồng hàng chủ động. Hai đề xuất về trung tâm logistics cho thấy tham vọng này đang gắn với hạ tầng cụ thể. Tổng Công ty CP Bưu chính Viettel đề xuất trung tâm khoảng 8 ha, có bãi chờ nhập và xuất; một phương án nghiên cứu khác đề cập quy mô khoảng 21,87 ha, với cổng thông minh, camera AI, quản lý phương tiện và bãi, cùng trung tâm điều hành. Những quy mô và giải pháp ấy chưa đồng nghĩa dự án đã vận hành. Tuy nhiên, nếu được kết nối với cửa khẩu quốc tế Lao Bảo, trung tâm có thể tiếp nhận, phân loại và điều phối hàng hóa thay vì để mọi xe dồn vào khu vực thông quan.
Điều kiện để số hóa thành năng lực thật
Bước quyết định là làm rõ ai quản lý dữ liệu, dữ liệu nào được chia sẻ, quy trình nào được thống nhất và cách xử lý sự cố khi hệ thống gián đoạn. Tỉnh giao Ban Quản lý Khu Kinh tế làm đầu mối khảo sát hạ tầng, thiết bị, nghiệp vụ và vướng mắc kết nối; đồng thời yêu cầu thành lập Ban Chỉ đạo do Chủ tịch UBND tỉnh đứng đầu. VNPT Quảng Trị được giao lập ít nhất hai phương án triển khai, gồm phương án tối ưu và phương án tạm thời, báo cáo chậm nhất vào cuối tháng 11/2026. Thiết kế dịch vụ cũng phải lấy doanh nghiệp làm trung tâm: thông tin cần dễ tiếp cận, hồ sơ phải được hướng dẫn rõ và thời gian xử lý phải có thể dự đoán. Cùng với đó, các cơ quan cần phối hợp với bộ, ngành Trung ương và phía Lào để tháo gỡ khác biệt về cơ chế, chính sách và nghiệp vụ. Nếu thiếu phối hợp xuyên biên giới, hệ thống số có thể dừng ở một phía, khiến xe vẫn phải chờ tại ranh giới.
Kết luận, cửa khẩu số Lao Bảo đáng được xem là một cuộc cải tổ cách vận hành biên mậu, không phải dự án công nghệ đứng riêng. Dữ liệu liên thông, quy trình thống nhất, bãi chờ đủ năng lực và phối hợp với phía Lào mới biến định hướng thành thời gian chờ thấp hơn và vận tải liền mạch hơn. Nếu các điều kiện ấy được giải quyết cùng nhau, số hóa có thể nâng sức cạnh tranh logistics của Lao Bảo; nếu không, phần mềm mới sẽ chỉ phủ lên những điểm nghẽn cũ.
