Cửa khẩu số phải giải quyết bài toán vận hành
Cửa khẩu số là mô hình quản lý biên giới kết nối dữ liệu và quy trình nghiệp vụ của các lực lượng trên một nền tảng chung, nhằm phối hợp kiểm tra, giám sát và xử lý phương tiện, hàng hóa hiệu quả hơn. Với Lao Bảo, đây không nên chỉ là dự án công nghệ: giá trị của nó được quyết định bởi việc giảm thời gian chờ và làm cho dòng hàng qua biên giới dễ dự báo hơn. Ngày 31/10/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Bùi Hoàng Phương chủ trì buổi làm việc về định hướng này và các cơ chế, chính sách đặc thù dự kiến thí điểm tại Khu Kinh tế thương mại qua biên giới chung Lao Bảo - Đen-sa-vẳn của Lào. Áp lực đã rõ: cửa khẩu xử lý bình quân khoảng 550 lượt phương tiện mỗi ngày, trong khi hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu bãi chờ xuất và từng xảy ra ùn tắc cục bộ.
Một nền tảng chung thay cho các hệ thống rời rạc
Lao Bảo đã có nhiều công cụ số theo từng lực lượng: hải quan dùng hệ thống thông quan tự động và dịch vụ công trực tuyến; biên phòng ứng dụng kiểm soát xuất nhập cảnh, quét hộ chiếu và camera; các đơn vị khác vận hành phần mềm chuyên ngành. Điểm yếu là những hệ thống này chủ yếu hoạt động riêng lẻ, chưa chia sẻ dữ liệu đồng bộ và chưa tạo thành công cụ điều phối tổng thể. Vì vậy, trọng tâm của cửa khẩu số Lao Bảo phải là kết nối phần mềm nghiệp vụ, hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung và rà soát quy trình trước khi mua sắm thêm thiết bị. Nếu thông tin về xe, hàng và hồ sơ được chia sẻ đúng lúc, doanh nghiệp có thể chuẩn bị giấy tờ, bố trí phương tiện phù hợp; cơ quan chức năng chủ động phối hợp thay vì xử lý từng khâu trong tình trạng thiếu thông tin. Đây mới là cải cách thực chất thủ tục biên mậu.
Từ thông quan đến chuỗi logistics xuyên biên giới
Cửa khẩu số có thể làm thay đổi logistics xuyên biên giới nếu được nối với nơi tiếp nhận, phân loại và điều phối hàng hóa phía sau cửa khẩu. Trung tâm logistics thông minh vì thế không phải phần phụ trang trí cho dự án số: nó xử lý bài toán bãi chờ và tổ chức phương tiện, còn nền tảng cửa khẩu đồng bộ dữ liệu và quy trình kiểm tra. Một đề xuất của Tổng Công ty CP Bưu chính Viettel là trung tâm logistics thông minh Lao Bảo khoảng 8 ha, gồm bãi chờ nhập và xuất hàng hóa. Một phương án nghiên cứu khác nêu quy mô khoảng 21,87 ha, với Smart Gate, camera AI, quản lý phương tiện và bãi, cùng trung tâm điều hành. Các quy mô này thuộc những đề xuất, phương án được nêu trong nguồn, không nên xem là một dự án đã hoàn tất. Khi cửa khẩu và trung tâm vận hành liên thông, doanh nghiệp có thể giảm thời gian lưu xe, chi phí chờ và rủi ro trễ kế hoạch giao nhận.
Điều kiện để kinh tế cửa khẩu hưởng lợi
Kế hoạch triển khai đã có bước tiếp theo, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào kỷ luật phối hợp và lựa chọn cách vận hành lâu dài. Tỉnh yêu cầu thành lập Ban Chỉ đạo do Chủ tịch UBND tỉnh đứng đầu, giao Ban Quản lý Khu Kinh tế khảo sát hạ tầng, thiết bị, quy trình và vướng mắc chia sẻ dữ liệu; sau khảo sát, VNPT Quảng Trị phải xây dựng ít nhất hai phương án, tối ưu và tạm thời, báo cáo chậm nhất cuối tháng 11/2026. Tỉnh cũng yêu cầu nghiên cứu thuê dịch vụ công nghệ và phối hợp với phía Lào để tháo gỡ vướng mắc về cơ chế, chính sách, nghiệp vụ. Đó là hướng đi hợp lý, nhưng công nghệ không thể thay thế năng lực bến bãi hay sự ăn khớp giữa hai bên biên giới. Muốn kinh tế cửa khẩu hưởng lợi, các dự án logistics và kết nối vận tải phải đi cùng một quy trình dữ liệu đáng tin cậy. Nếu không, Lao Bảo có thể có thêm phần mềm mà xe vẫn phải chờ.
