Tỷ lệ giỏi, xuất sắc tăng khiến Bộ lo ngại
Lạm phát điểm số là tình trạng kết quả học tập ngày càng cao nhưng không còn phản ánh tương xứng năng lực thực tế, khiến điểm và danh hiệu tốt nghiệp suy giảm giá trị phân biệt. Tại Hội nghị giáo dục đại học ngày 1.10, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn bày tỏ lo ngại khi tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp xuất sắc tăng mạnh trong những năm gần đây. Một số trường có tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc vượt 70%, thậm chí có nơi trên 80%. Trước dấu hiệu này, Bộ yêu cầu các trường rà soát quy định kiểm tra, đánh giá và xếp loại tốt nghiệp trong công văn ngày 16.10 về nhiệm vụ năm học 2026–2027. Đây không phải lời kêu gọi hạ tỷ lệ giỏi bằng mệnh lệnh hành chính. Vấn đề là phải biết điểm số được tạo ra như thế nào, và liệu bằng cấp có còn phân biệt được người học nắm vững kiến thức với người chỉ tích lũy điểm.
Áp lực tuyển sinh có thể làm mềm chuẩn
Tỷ lệ cao tự nó chưa đủ chứng minh một trường đánh giá dễ dãi: chất lượng đầu vào, chương trình và cách tổ chức dạy học có thể khác nhau. Nhưng khi hơn 70% sinh viên ở một số nơi đạt loại giỏi, xuất sắc, nhà trường cần công khai căn cứ để xã hội hiểu những danh hiệu ấy đại diện cho điều gì. Áp lực thị trường là một phần lời giải. Trường lo tuyển sinh, còn sinh viên cần kết quả thuận lợi khi xin việc; bằng tốt nghiệp giỏi, xuất sắc có thể tạo lợi thế khi ứng tuyển. Trong khi đó, doanh nghiệp vẫn phản ánh có sinh viên mang thành tích cao nhưng chưa đáp ứng yêu cầu công việc. Nếu điểm đẹp trở thành cách hỗ trợ hồ sơ thay vì tín hiệu về năng lực, người học nghiêm túc bị đặt vào thế bất lợi, còn nhà tuyển dụng buộc phải nghi ngờ mọi tấm bằng. Đó là cái giá lớn hơn một bảng xếp loại thiếu chính xác.
Đánh giá năng lực, không chỉ cộng điểm
Muốn khôi phục độ tin cậy, các trường phải xem xét toàn bộ quy trình đánh giá, từ đề thi, bài tập đến cách xếp loại tốt nghiệp, thay vì chỉ nhìn tỷ lệ đầu ra. Bộ yêu cầu phân tích phân bố điểm theo học phần, ngành, khóa và hình thức đào tạo; đối chiếu kết quả với chuẩn đầu ra và phản hồi của doanh nghiệp. Cách làm đúng không phải áp một hạn ngạch sinh viên được giỏi, xuất sắc, mà là không hạ chuẩn để làm đẹp thành tích. Đánh giá năng lực sinh viên cũng cần nhiều hơn một bài thi cuối kỳ: có thể kết hợp kiểm tra kiến thức nền với tình huống thực tế, dự án, sản phẩm chuyên môn, thực hành, thực tập và phần bảo vệ cá nhân. Khi có sử dụng công cụ AI, giảng viên còn cần xem xét quá trình làm bài, tư duy, khả năng giải thích và vận dụng kiến thức, không chỉ chấm sản phẩm cuối cùng. Như vậy, điểm số mới có thể cho biết sinh viên thực sự làm được gì.
Khôi phục chuẩn mực bằng học thật, thi thật
Chuẩn mực giáo dục đại học không thể được bảo vệ bằng một con số trần về tỷ lệ tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc. Cần đặt kết quả trong bức tranh rộng hơn: mức đạt chuẩn đầu ra, tỷ lệ học lại, tốt nghiệp đúng hạn, chất lượng công cụ đánh giá và nhận xét từ đơn vị tuyển dụng. Một đề xuất đáng cân nhắc là tổ chức đánh giá chất lượng sinh viên tốt nghiệp ở quy mô quốc gia, theo từng ngành, để có cơ sở so sánh năng lực giữa các trường. Đây không nhằm biến mọi sinh viên thành đối tượng của một kỳ thi duy nhất; nó tạo thêm căn cứ kiểm chứng xem bằng cấp phản ánh chuẩn đầu ra đến đâu. Nếu bằng cấp dần mất giá trị, việc đánh giá cũng mất ý nghĩa và kéo theo những hệ lụy đáng lo ngại. Vì thế, đích đến không phải giảm số người đạt thành tích cao, mà là học thật, thi thật, đánh giá thật. Chỉ khi danh hiệu xuất sắc ghi nhận năng lực thực sự, hệ thống mới có thể lấy lại niềm tin của người học, doanh nghiệp và xã hội.
