Bằng cấp chỉ có giá trị khi điểm số nói đúng năng lực
Lạm phát điểm là hiện tượng tỷ lệ điểm cao hoặc xếp loại tốt nghiệp cao tăng lên mà không đi kèm sự cải thiện tương ứng về năng lực người học hay chất lượng dạy học. Tại nhiều trường đại học, hơn 70% sinh viên tốt nghiệp loại giỏi hoặc xuất sắc; có nơi vượt 80%, trong khi bằng xuất sắc từng được xem là của hiếm. Con số này không tự nó chứng minh đào tạo tốt lên, nhưng đủ để đặt câu hỏi: liệu cùng một mức xếp loại có còn biểu thị năng lực tương đương giữa các trường? Nếu bằng cấp ngày càng dễ đạt mà chuẩn đánh giá không rõ ràng, nhà tuyển dụng khó phân biệt người học nổi trội với người chỉ hoàn thành yêu cầu tối thiểu. Chuyên gia cảnh báo rằng khi đánh giá mất ý nghĩa, giá trị thông tin của bằng cấp cũng suy giảm. Vì thế, điều đáng lo không phải có nhiều sinh viên giỏi, mà là điểm cao không còn chứng minh được điều gì.
Áp lực tuyển sinh và việc làm có thể làm mềm chuẩn
Tỷ lệ xếp loại cao có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân, không chỉ từ việc người học tiến bộ. Theo GS.TSKH Đặng Ứng Vận, áp lực tuyển sinh trong bối cảnh tự chủ khiến một số trường e ngại đánh giá quá chặt sẽ làm giảm sức hút với các khóa sau. Kết quả học tập còn gắn với cơ hội việc làm: khi bằng giỏi tạo lợi thế ứng tuyển, nhà trường có thể chịu sức ép giúp sinh viên có hồ sơ thuận lợi hơn. Tiến sĩ Nguyễn Kim Dung cũng lưu ý đến chuẩn đầu ra, thiết kế bài kiểm tra và phản hồi của sinh viên về giảng viên; nếu yêu cầu thấp hoặc chấm dễ để làm hài lòng người học, điểm số có thể phình lên mà năng lực không tăng tương ứng. Dẫu vậy, tỷ lệ cao cũng có thể phản ánh đầu vào tốt hơn, cách dạy tiến bộ và hỗ trợ học tập hiệu quả. Muốn biết nguyên nhân nào chiếm ưu thế, cần nhìn vào bằng chứng về năng lực, không chỉ nhìn bảng tổng kết.
Điểm số không phải ngôn ngữ chung giữa các hệ thống
Trải nghiệm học tập tại Việt Nam, Singapore, Bỉ và Mỹ cho thấy điểm số phụ thuộc vào quy ước, triết lý và cách vận hành của từng hệ thống. Một giảng viên chấm dè dặt theo thói quen cũ có thể khiến điểm 5 hoặc 6 ở thang 10, khi quy đổi sang hệ tín chỉ, trở thành mức D hoặc C thấp và kéo giảm GPA tích lũy. Ở Bỉ, thang 20 đặt mốc qua môn tại 10, còn điểm 15 đã thuộc nhóm xuất sắc; điểm cao nhất rất hiếm. Cách chấm ấy phân biệt việc hoàn thành yêu cầu với thành tích vượt trội, nhưng khi quy đổi quốc tế, điểm 13 có thể bị hiểu sai như một kết quả yếu. Tại Mỹ, thống kê ở Đại học California, Berkeley cho thấy tỷ lệ điểm A và A- tăng từ khoảng 51% năm 2012 lên hơn 64% năm 2022. Không thể so sánh điểm một cách máy móc: cần hiểu chuẩn chấm và năng lực mà điểm ấy đại diện.
Học thật, thi thật, đánh giá thật
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã yêu cầu các trường rà soát kết quả học tập, đồng thời không áp đặt tỷ lệ tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc trong nhiệm vụ năm học 2026–2027. Đây là hướng đi đúng, nhưng rà soát không nên biến thành chiến dịch kéo tỷ lệ xuống bằng một hạn ngạch khác. Câu hỏi cần trả lời là sinh viên có đạt chuẩn đầu ra hay không, bài kiểm tra có đo đúng năng lực và kết quả có đáng tin cậy hay không. GS.TSKH Đặng Ứng Vận đề xuất nghiên cứu đánh giá sinh viên tốt nghiệp trên phạm vi toàn quốc theo từng ngành, tạo căn cứ đối chiếu giữa các cơ sở đào tạo. Về lâu dài, chất lượng giáo dục cần được bảo vệ bằng việc học thật, thi thật, đánh giá thật: tiêu chí minh bạch, bài thi phù hợp và chấm điểm có căn cứ. Nhiều bằng giỏi không phải vấn đề nếu năng lực tương xứng; nới chuẩn để làm đẹp thành tích mới khiến tấm bằng mất sức nặng.
