Thuế quan Mỹ 12,5% và áp lực đa dạng hóa thị trường xuất khẩu

Thuế quan Mỹ 12,5%: cú sốc buộc xuất khẩu Việt Nam phải đổi cách nghĩ

Thuế quan Mỹ 12,5% là mức thuế bổ sung theo Mục 301 do Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ áp lên một phần hàng hóa từ Việt Nam và một số nền kinh tế khác, dựa trên đánh giá về việc chưa ngăn chặn hiệu quả việc nhập khẩu hàng sản xuất bằng lao động cưỡng bức; sắc thuế này tạo cú sốc chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu, đồng thời buộc họ phải cơ cấu lại thị trường, chuỗi cung ứng và cách thức tuân thủ tiêu chuẩn lao động để duy trì sức cạnh tranh dài hạn.

Điều đáng nói không phải là con số 12,5% tự thân, mà là cách nó đánh thẳng vào mô hình tăng trưởng dựa quá nhiều vào thị trường Hoa Kỳ. USTR đã chính thức áp mức thuế bổ sung 12,5% theo Mục 301 đối với hàng hóa từ các nền kinh tế nằm trong danh sách điều tra, trong đó có Việt Nam, và biện pháp này được Bộ Công Thương xác định là tác động đến khoảng 37% kim ngạch xuất khẩu hiện nay của Việt Nam sang Hoa Kỳ. Ở góc độ chiến lược thương mại, đây không chỉ là rào cản mà là “bài kiểm tra” về khả năng thích ứng của xuất khẩu Việt Nam với chuẩn lao động và quản trị chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hoa Kỳ: thị trường trọng yếu nhưng không thể là "một chân trụ"

Thị trường Hoa Kỳ hiện là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch nhập khẩu hàng hóa từ Việt Nam có quy mô đặc biệt trong cấu trúc sản xuất – xuất khẩu quốc gia. Khi một thị trường chi phối quá lớn doanh thu và việc làm, bất kỳ thay đổi chính sách nào – như thuế quan Mỹ 12,5% – đều nhanh chóng biến thành cú sốc hệ thống chứ không chỉ là khó khăn của một vài doanh nghiệp. Đây là mặt trái của chiến lược tăng trưởng dựa trên “một chân trụ” thị trường: hiệu quả trong giai đoạn thuận lợi, nhưng dễ tổn thương khi đối tác thay đổi ưu tiên chính sách.

Ở lớp tác động vi mô, các doanh nghiệp nhỏ và vừa chịu ảnh hưởng nặng nhất. Nhiều đơn hàng xuất khẩu chỉ có biên lợi nhuận vài phần trăm, nên họ khó có thể hấp thụ thêm 12,5% chi phí mới; nhà nhập khẩu Mỹ có xu hướng yêu cầu chia sẻ thuế, ép giảm giá hoặc dịch chuyển đơn hàng sang quốc gia có lợi thế hơn. Thêm vào đó là áp lực dòng tiền và chi phí tuân thủ: thời gian đàm phán kéo dài, nhu cầu vốn lưu động tăng, hồ sơ về xuất xứ, lao động, nhà cung cấp và nguyên liệu phải được bổ sung, khiến chi phí tuân thủ tính trên một đồng doanh thu cao hơn hẳn. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhìn nhận đây không chỉ là trở lực mà còn là sức ép buộc doanh nghiệp nâng năng lực cạnh tranh thay vì tiếp tục dựa vào ưu đãi thuế và lao động rẻ.

EU: cơ hội lớn nhưng không phải chiếc phao duy nhất

Trong bối cảnh thuế quan Mỹ 12,5%, việc hướng ánh mắt sang EU là phản ứng dễ hiểu, nhất là khi các hiệp định thương mại tự do đã đặt mục tiêu xóa bỏ phần lớn thuế quan đối với hàng Việt Nam. Nhiều ý kiến tin rằng đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường EU có thể bù đắp khoảng trống từ thị trường Mỹ. Nhưng cách nghĩ “Mỹ giảm thì châu Âu tăng” là quá cơ học và tiềm ẩn rủi ro. Quy mô nhập khẩu hàng hóa của EU từ Việt Nam hiện nhỏ hơn đáng kể so với Hoa Kỳ; ngay cả khi EU tiếp tục lộ trình giảm thuế, việc kỳ vọng EU “thay thế” Hoa Kỳ trong ngắn hạn là thiếu thực tế về cả dung lượng thị trường lẫn cấu trúc nhu cầu.

Quan trọng hơn, thuế thấp không đồng nghĩa cửa vào thị trường dễ. EU đặt ra yêu cầu rất cao về quy tắc xuất xứ, an toàn sản phẩm, môi trường, trách nhiệm chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn xanh. Muốn tăng nhanh xuất khẩu sang EU, doanh nghiệp Việt phải đổi từ gốc: từ nguyên liệu, thiết kế sản phẩm, chứng nhận đến hệ thống quản trị dữ liệu. Điều này đồng nghĩa với việc EU là một cơ hội tái cấu trúc chất lượng, chứ không phải nơi “đem hàng đi bán” theo tư duy cũ. Một câu nói đáng suy ngẫm là nhận định rằng "EU rất quan trọng, nhưng không thể thay thế Hoa Kỳ theo một phép cộng cơ học". Doanh nghiệp nào tiếp cận EU như một thị trường chiến lược đòi hỏi chuẩn mực cao, thay vì một lối thoát tình thế, mới có khả năng trụ vững.

Chiến lược "đa cực thị trường": lối ra chủ động cho xuất khẩu Việt Nam

Từ thuế quan Mỹ 12,5% đến yêu cầu ngày càng chặt chẽ về lao động, môi trường và sở hữu trí tuệ, thông điệp gửi đến xuất khẩu Việt Nam khá rõ: mô hình phụ thuộc vào một thị trường chủ đạo đã hết thời. Việt Nam cần một chiến lược "đa cực thị trường" cùng sự thay đổi căn cơ trong chuỗi cung ứng. Điều này không chỉ là chuyện thêm vài thị trường mới vào danh sách khách hàng, mà là tái thiết toàn bộ tư duy thương mại: mỗi ngành phải xây dựng danh mục thị trường thay thế khác nhau, không để một khách hàng, quốc gia hay chuỗi bán lẻ chi phối quá lớn doanh thu.

Về thực thi, “đa cực” trước hết đòi hỏi chuẩn hóa và số hóa chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp phải số hóa hồ sơ nguyên liệu, định danh nhà cung cấp, lưu dữ liệu theo lô, kiểm soát chặt chứng nhận xuất xứ, định mức sản xuất và giá trị gia tăng để chứng minh quá trình sản xuất thực chất tại Việt Nam. Trên nền tảng đó, họ mới có thể song song đàm phán với nhiều thị trường về các bộ tiêu chí lao động, môi trường và sở hữu trí tuệ, hướng đến mục tiêu dài hạn là chuyển đối thoại từ “xử lý thâm hụt thương mại” sang “cùng thiết kế chuỗi cung ứng chiến lược” với các đối tác. Thuế quan Mỹ 12,5% vì thế có thể trở thành chất xúc tác để doanh nghiệp thoát khỏi vòng an toàn cũ, chủ động định hình chiến lược thương mại đa dạng hóa thị trường thay vì bị động xoay xở trước mỗi cú sốc chính sách mới.