Số hóa phải giữ được câu chuyện phía sau di sản
Dữ liệu văn hóa số là tập hợp tư liệu về di sản được số hóa, xác thực, chuẩn hóa và kết nối để phục vụ bảo tồn, nghiên cứu, giáo dục cùng các hoạt động sáng tạo. Vì vậy, số hóa di sản không thể dừng ở việc quét ảnh hay lưu bản ghi âm: thiếu bối cảnh, công chúng có thể nghe một làn điệu nhưng không hiểu người hát, nơi chốn và tập quán đã tạo nên giá trị của nó. Tại hội thảo “Văn hóa trong kỷ nguyên phát triển mới: Phát huy nguồn lực nội sinh, tạo động lực tăng trưởng quốc gia” ngày 21/10, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, nêu ví dụ về một làn điệu Quan họ được ghi âm rồi lưu trên nền tảng số. Nếu dữ liệu đi kèm câu chuyện nghệ nhân, lịch sử làng Quan họ, cách truyền dạy và tư liệu liên quan, di sản có thêm cơ hội đến trường học, bảo tàng, du lịch và ngành công nghiệp sáng tạo. Bản ghi chỉ là điểm khởi đầu; chất lượng liên kết mới quyết định liệu ký ức văn hóa có tiếp tục sống trong đời sống hôm nay hay không.
Chuẩn chung biến kho tư liệu thành hạ tầng tri thức
Muốn tư liệu được chia sẻ và dùng lại, các đơn vị cần một hệ thống dữ liệu đồng bộ, có tiêu chuẩn kỹ thuật và thông tin đáng tin cậy. Tiến sĩ Nguyễn Văn Anh, Trưởng bộ môn Lịch sử và Văn hóa, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cảnh báo rằng mỗi nơi làm theo một quy trình riêng sẽ gây khó cho kết nối, chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu. Chuẩn hóa vì thế không phải thủ tục hành chính: đó là điều kiện để bảo tồn di sản lâu dài, giảm tư liệu rời rạc và giúp nhà nghiên cứu, giáo viên hay người làm nội dung tiếp cận đúng nguồn. Quyết định số 80-NQ/TW đặt mục tiêu số hóa 100% di tích đã được xếp hạng cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026. Đích đến này tạo sức ép tiến độ, nhưng chạy nhanh mà bỏ qua xác thực sẽ làm lan truyền sai lệch. Công nghệ và thiết bị cũng cần chọn theo loại di sản, mục đích sử dụng và yêu cầu bảo tồn, thay vì áp một quy trình cho mọi đối tượng.
Từ bảo tồn đến du lịch cần quyền lợi và khả năng tiếp cận
Chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi nối được bảo tồn với nghiên cứu, giáo dục, du lịch và sáng tạo sản phẩm; tư liệu nằm im trong kho chưa thể xem là thành quả. Với Quan họ Bắc Ninh, gắn bản ghi làn điệu với nghệ nhân, làng quê và phương pháp truyền dạy có thể giúp du khách hiểu văn hóa sâu hơn, đồng thời hỗ trợ trường học và bảo tàng đưa di sản đến công chúng. Đây là hướng khai thác có trách nhiệm hơn việc biến di sản thành phông nền tiêu dùng. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đề cập hạ tầng dữ liệu văn hóa số gồm kho dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu, nền tảng và công cụ quản lý, kết nối, chia sẻ, phân tích, khai thác; đồng thời nêu yêu cầu về khả năng liên thông, tái sử dụng, an ninh mạng, quyền sở hữu trí tuệ và tránh đầu tư trùng lặp. Mở dữ liệu cần đi cùng bảo vệ bản quyền, quyền cộng đồng và chia sẻ lợi ích công bằng. Khi nghệ nhân, cộng đồng nắm giữ di sản được tôn trọng và hưởng lợi, số hóa mới tạo nền tảng bền vững cho việc gìn giữ lẫn phát huy văn hóa.
