Nhiếp ảnh di sản văn hóa: không chỉ là bức hình đẹp
Nhiếp ảnh di sản văn hóa là thực hành dùng hình ảnh để tài liệu hóa truyền thống, ký ức và đời sống cộng đồng trong thời gian dài, giúp ghi lại cả không gian, con người, nghi lễ và những đổi thay quanh di sản, để thế hệ tương lai vẫn có thể “nhìn thấy” linh hồn của một nền văn hóa dù bối cảnh vật chất đã biến đổi. Khi nhìn lại hành trình của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á và các bảo tàng làng Lai Xá, ta thấy rõ một điều: nếu không có ống kính và những dự án nhiếp ảnh tài liệu kiên trì, nhiều lớp ký ức văn hóa đã bị cuốn trôi trong đô thị hóa. Nhiếp ảnh ở đây không phải trang trí cho báo cáo di sản, mà là tiếng nói mang tính chọn lọc, dám quyết định điều gì xứng đáng được lưu giữ và kể lại.
Nguyễn Á và những bức ảnh UNESCO phi vật thể
Điểm đáng trọng ở Nguyễn Á không phải vài triển lãm hoành tráng, mà là sự bền bỉ hơn một thập kỷ theo đuổi di sản văn hóa phi vật thể. Từ lần đầu bị cuốn hút bởi Nhã nhạc Cung đình Huế, ông đi tiếp đến tranh dân gian Đông Hồ, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, nghề gốm Chăm, Xòe Thái, ví giặm Nghệ Tĩnh, đờn ca tài tử Nam Bộ… trong cuốn "Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh". Ở mỗi di sản, ông tìm linh hồn qua ánh mắt nghệ nhân, chi tiết nghi lễ, nhịp sinh hoạt quanh lễ hội, thay vì chỉ ghi lại khoảnh khắc “đẹp mắt”. Một câu ông viết trong lời tựa đáng để trích dẫn: ông mong muốn “lưu giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, đồng thời khơi dậy niềm tự hào và lòng tự tôn dân tộc, đặc biệt trong thế hệ trẻ”. Đó là tuyên ngôn rõ ràng cho nhiếp ảnh tài liệu, đặt trách nhiệm văn hóa lên trên thành tích nghề nghiệp.
Lai Xá: bảo tồn ký ức làng quê bằng bảo tàng và nhiếp ảnh
Chỉ cách trung tâm Hà Nội khoảng 15km về phía Tây, Lai Xá được xem là cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam. Điểm đáng suy ngẫm là cộng đồng ở đây chọn trả lời áp lực đô thị hóa bằng cách xây một bảo tàng của chính mình. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá – bảo tàng đầu tiên do cộng đồng đầu tư, lập dịp kỷ niệm 125 năm làng nghề nhiếp ảnh (1892–2017) – có diện tích 300m² với 2 tầng, trưng bày 150 bức ảnh, 150 hiện vật và 25 pano bài viết. Tầng 1 tái hiện tiệm chụp ảnh xưa, từ máy ảnh hộp gỗ trên giá ba chân đến phim kính, phim nhựa, buồng tối với hóa chất tráng phim. Tầng 2 kể chuyến hành nghề của người Lai Xá từ phố nhỏ Hà Nội đến Sài Gòn, đến cả thời kháng chiến chống Mỹ với những tên hiệu như Nắng Xuân, Central photo, Luminor photo, Minh Tân, Phúc Lai, Tân Lai. Mỗi máy ảnh, mỗi tấm chân dung nghệ sĩ, mỗi dụng cụ buồng tối là một lát cắt ký ức làng quê – chính là kiểu bảo tồn ký ức làng quê mà nhiếp ảnh tài liệu có thể làm được khi có không gian lưu giữ tử tế.
Bảo tàng Nguyễn Văn Huyên: nhiếp ảnh tài liệu hóa một đời người và một giá trị làng
Nếu bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá kể câu chuyện về một nghề, thì bảo tàng Nguyễn Văn Huyên kể câu chuyện về một con người và truyền thống hiếu học của làng. Nép trong con ngõ nhỏ, bảo tàng lưu giữ tư liệu, hình ảnh, sách, thư từ và hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp nhà giáo, nhà văn hóa, cố Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Văn Huyên. Nhiều người nhìn bảo tàng như nơi tưởng niệm cá nhân, nhưng về bản chất, đây là một dự án nhiếp ảnh tài liệu hóa: đời sống một trí thức Việt Nam được đặt trong bối cảnh những biến chuyển của đất nước thế kỷ XX. Những bức chân dung, hình ảnh gia đình, cảnh làm việc, đi công tác… đan thành câu chuyện về tinh thần trọng tri thức của một cộng đồng. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá và bảo tàng Nguyễn Văn Huyên vì thế không chỉ giữ “đồ cũ”, mà khẳng định chiều sâu văn hóa, truyền thống nghề nghiệp và học vấn của vùng đất này. Đối với học sinh, sinh viên, đây là không gian giáo dục trực quan có sức thuyết phục hơn nhiều bài giảng lý thuyết.
Dự án dài hạn: điều kiện để nhiếp ảnh di sản văn hóa sống được lâu
Trong nhiếp ảnh di sản văn hóa, thời gian là đồng minh quan trọng nhất. Nguyễn Á theo một đề tài hơn một thập kỷ không phải vì thiếu chủ đề mới, mà vì ông hiểu chỉ dự án dài hạn mới cho phép nhiếp ảnh gia tiếp cận sâu với cộng đồng. Cuốn "Chuyện biển đảo quê hương" không kể một hòn đảo hay vùng biển đơn lẻ, mà phác họa bức tranh biển đảo Việt Nam qua hình ảnh năm vùng Hải quân: thiên nhiên hùng vĩ, cán bộ chiến sĩ, người dân bám biển, giữ đảo, lao động, gìn giữ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc. Theo Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker, việc giữ gìn sức sống cho di sản và truyền dạy tình yêu di sản cho các thế hệ kế tiếp là nhiệm vụ trọng yếu. Nhiếp ảnh tài liệu, khi gắn với bảo tàng, sách ảnh và sự tham gia của cộng đồng, trở thành một hình thức “ghi chép bằng ánh sáng”, giúp di sản không bị đóng khung trong hồ sơ mà tiếp tục sống trong mắt và tâm trí người trẻ.
