Di sản văn hóa phi vật thể dưới góc nhìn nhiếp ảnh: không chỉ là tấm hình đẹp
Di sản văn hóa phi vật thể là những thực hành, lễ hội, nghề thủ công, âm nhạc, tri thức dân gian và ký ức cộng đồng được truyền từ đời này sang đời khác, không thể cầm nắm như hiện vật nhưng có thể được tài liệu hóa văn hóa bằng nhiếp ảnh để lưu giữ, chia sẻ và nuôi dưỡng bản sắc địa phương. Khi cầm máy hướng về một làng nghề, một lễ hội hay một không gian tâm linh, bạn không chỉ tạo ra hình ảnh đẹp mà đang tham gia vào nhiếp ảnh bảo tồn truyền thống: đóng băng những khoảnh khắc mà nếu bỏ lỡ, chúng sẽ trôi tuột khỏi trí nhớ cộng đồng. Chính vì vậy, chụp ảnh địa phương cần một thái độ tôn trọng, lắng nghe và ý thức rằng mình đang chạm vào các lớp ký ức sống chứ không phải “chụp chơi” cho đủ bộ ảnh du lịch.
Từ Nguyễn Á đến những dự án dài hạn: ống kính như cuốn sử sống của di sản
Điểm đáng học nhất từ hành trình của nhiếp ảnh gia Nguyễn Á là tư duy dự án dài hơi: hơn một thập kỷ theo đuổi đề tài di sản văn hóa phi vật thể, bắt đầu từ Nhã nhạc Cung đình Huế rồi mở rộng sang tranh Đông Hồ, lễ hội Vía Bà Chúa Xứ, gốm Chăm, Xòe Thái, ví dặm, đờn ca tài tử… Ông không chụp lướt qua một mùa lễ hội rồi thôi, mà quay lại nhiều lần, ghi chép, trò chuyện, lắng nghe để nhìn thấy “linh hồn” riêng của mỗi di sản. Chính thái độ kiên trì đó giúp ảnh của ông đủ chiều sâu để tập hợp thành sách Những di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh, thay vì chỉ là một bộ ảnh rời rạc. Chụp di sản mà thiếu kế hoạch dài hạn, bạn sẽ chỉ bắt được lớp vỏ màu sắc; có dự án và sự trở đi trở lại, bạn mới chạm tới nhịp sống thực sự của cộng đồng.
Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá: bài học về cách lưu giữ ký ức bằng hệ thống ảnh
Lai Xá là ví dụ thuyết phục cho thấy một làng nghề có thể tự tài liệu hóa văn hóa của chính mình bằng nhiếp ảnh bảo tồn truyền thống. Nghề nhiếp ảnh nơi đây hình thành từ cuối thế kỷ XIX, trở thành bản sắc của làng và được truyền qua nhiều thế hệ. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá ra đời để lưu giữ và giới thiệu những giá trị ấy, tập hợp có hệ thống hình ảnh, máy ảnh, dụng cụ nghề và tài liệu gắn với quá trình hình thành, phát triển nghề tại địa phương. Không gian trưng bày tái hiện tiệm ảnh xưa, buồng tối, chân dung nghệ sĩ, cùng những bức ảnh tư liệu giúp người xem hình dung diện mạo xã hội và cuộc sống của nhiều thế hệ. “Bảo tàng có diện tích 300m2, gồm 2 tầng, trưng bày 150 bức ảnh, 150 hiện vật và 25 pano bài viết” – con số này cho thấy sức mạnh của việc lưu trữ ảnh một cách có cấu trúc thay vì để chúng nằm rải rác trong ổ cứng cá nhân.
Chụp ảnh địa phương như người trong cuộc: kết nối cộng đồng để ảnh có linh hồn
Cả Lai Xá và Nguyễn Á đều cho thấy một sự thật: muốn nhiếp ảnh bảo tồn truyền thống thành công, bạn phải được cộng đồng chấp nhận như một phần câu chuyện. Người Lai Xá mang nghề ảnh đi khắp nơi, mở hiệu ảnh tại Hà Nội và nhiều tỉnh thành, đưa nghệ thuật nhiếp ảnh đến gần đời sống xã hội. Họ không đứng ngoài quan sát, mà chụp người thân, hàng xóm, khách hàng trong các sự kiện đời người – cưới hỏi, nhập ngũ, tốt nghiệp – để ký ức cộng đồng in sâu vào từng khuôn hình. Nguyễn Á cũng chọn cách đi cùng người dân và chiến sĩ ở năm vùng hải quân, kể câu chuyện những người ngày đêm bám biển, giữ đảo trong Chuyện biển đảo quê hương. Nếu bạn chỉ “điền tên địa điểm” cho bộ ảnh của mình mà không sống cùng nhịp sinh hoạt của địa phương, ảnh sẽ thiếu hơi người và không thể trở thành tài liệu văn hóa lâu dài.
Biến ảnh thành sách và trưng bày: bước cuối để di sản chạm tới công chúng
Làm dự án di sản mà để ảnh ngủ quên trong máy tính là sự phí phạm khó chấp nhận. Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá cho thấy việc trưng bày có hệ thống giúp người trẻ hiểu hơn về một nghề từng làm nên tên tuổi quê hương. Tương tự, Nguyễn Á chọn đường xuất bản sách và tổ chức triển lãm: bộ ảnh di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi nhận đi cùng cuốn Chuyện biển đảo quê hương, kể về thiên nhiên hùng vĩ và đời sống của cán bộ, chiến sĩ, người dân bám biển giữ đảo. Đại diện UNESCO tại Việt Nam đánh giá cao giá trị cuốn sách và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ gìn sức sống cho di sản, truyền dạy tình yêu di sản cho các thế hệ kế tiếp. Nếu bạn nghiêm túc với tài liệu hóa văn hóa bằng nhiếp ảnh, hãy nghĩ sớm về hình thức chia sẻ: sách, triển lãm, kho lưu trữ trực tuyến hoặc một “bảo tàng nhỏ” của cộng đồng mình.
