Mốc nghìn tỷ là điểm khởi đầu, không phải đích đến
Kim ngạch xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa Việt Nam giao dịch với các thị trường nước ngoài, phản ánh quy mô thương mại và mức độ hội nhập, nhưng không tự cho biết bao nhiêu giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước. Mười tháng đầu năm 2026, con số này đạt 1.010,55 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ; xuất khẩu đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5%. Đà tăng đến từ sản xuất trong nước phục hồi, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, việc khai thác các hiệp định thương mại tự do và khả năng thích ứng của doanh nghiệp. Đây là thành tích đáng ghi nhận, song không nên nhầm quy mô giao dịch với sức mạnh nội tại. Nếu nguyên liệu, công nghệ, thương hiệu và khâu bán hàng chủ yếu nằm ngoài tầm kiểm soát của doanh nghiệp trong nước, kim ngạch lớn chưa chắc chuyển thành giá trị hàng hóa Việt cao hơn. Bước tiếp theo phải là tăng phần giá trị được tạo ra trong nước.
Sản xuất giỏi cần người biết bán hàng
Năng lực sản xuất là điều kiện cần, nhưng không thể thay thế năng lực thương mại. Hàng hóa muốn có vị thế tốt hơn phải được đưa đến đúng khách hàng, đúng thị trường, với hiểu biết về nhu cầu, tiêu chuẩn và cách thương lượng. Ông Nguyễn Tuấn Việt, CEO Vietgo, cho rằng không thể yêu cầu người lao động vừa tập trung sản xuất vừa đảm nhiệm hoạt động thương mại; ông đề xuất khuyến khích các công ty thương mại không sở hữu nhà xưởng nhưng có năng lực bán hàng tốt. Nhận định này chạm đúng một khoảng trống: nhiều cơ sở làm ra sản phẩm nhưng thiếu đội ngũ chuyên nghiệp để tìm khách, dự báo nhu cầu và xây dựng quan hệ thị trường. Các doanh nghiệp thương mại có thể kết nối hàng hóa từ nhiều nhà sản xuất với người mua quốc tế, giúp nhà sản xuất tập trung vào chất lượng và năng suất. Muốn nâng giá trị hàng hóa Việt, cần xem bán hàng quốc tế là một năng lực chuyên môn, không phải phần việc phụ sau khi hàng đã được làm xong.
Ba kịch bản, ba đòi hỏi khác nhau
Dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu đến năm 2030 đưa ra ba mức xuất khẩu: 765 tỷ USD ở kịch bản thấp, 953,7 tỷ USD ở kịch bản trung bình và 1.041,1 tỷ USD ở kịch bản cao. So với quy mô khoảng 475 tỷ USD năm 2025, các mức này tương ứng tốc độ tăng trưởng kép ước tính lần lượt khoảng 10%, 15% và 17% mỗi năm trong giai đoạn 2025–2030. Khoảng cách 276,1 tỷ USD giữa hai kịch bản đầu cuối không chỉ là khác biệt về mục tiêu; nó đòi hỏi năng lực sản xuất, sức cạnh tranh, khả năng mở thị trường và mức độ tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu khác nhau. Kịch bản trung bình đã cần nhịp tăng cao, còn kịch bản vượt ngưỡng 1.000 tỷ USD đòi hỏi tăng nhanh hơn đáng kể. Vì vậy, không thể coi mục tiêu cao là hệ quả tự nhiên của đà tăng hiện tại. Muốn đạt được, tăng trưởng cần đi cùng chuyển dịch cơ cấu và năng lực doanh nghiệp.
Muốn tăng trưởng cao, phải tăng phần Việt Nam giữ lại
Cơ cấu xuất khẩu cho thấy thách thức nằm ở chất lượng tăng trưởng: trong mười tháng, khu vực FDI đạt 405,31 tỷ USD, chiếm 81,2% kim ngạch xuất khẩu, còn khu vực kinh tế trong nước đạt 93,93 tỷ USD, chiếm 18,8%. Nền sản xuất có sự hiện diện lớn của doanh nghiệp FDI đã giúp Việt Nam gắn sâu hơn với chuỗi cung ứng, nhưng tỷ trọng này cũng nhắc rằng kim ngạch tăng không đồng nghĩa doanh nghiệp nội địa đã nắm vai trò tương xứng. Dự thảo chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, khu vực kinh tế trong nước chiếm khoảng 28–30% xuất khẩu và hàng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 89–90%. Để tiến gần các mục tiêu ấy, cần nâng năng lực doanh nghiệp trong nước, phát triển đội ngũ kinh doanh chuyên nghiệp và đa dạng hóa thị trường, ngành hàng thay vì phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Mốc nghìn tỷ chỉ có ý nghĩa bền vững khi doanh nghiệp Việt không chỉ sản xuất nhiều hơn mà còn tham gia sâu hơn vào khâu tạo giá trị và bán hàng.
