Cột mốc lớn, câu hỏi lớn hơn
Kim ngạch xuất nhập khẩu là tổng giá trị hàng hóa được một nền kinh tế bán ra nước ngoài và mua từ nước ngoài trong một khoảng thời gian nhất định, phản ánh quy mô giao thương nhưng không tự nói lên phần giá trị được tạo ra trong nước. Trong 10 tháng năm 2026, con số này lần đầu vượt 1.000 tỷ USD, đạt khoảng 1.010 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ. Đây là dấu mốc đáng kể của thương mại Việt Nam, nhưng không nên xem quy mô kỷ lục là bằng chứng đủ về chất lượng tăng trưởng.
Chỉ trong chưa đầy hai thập niên, kim ngạch đã đi từ mức 100 tỷ USD năm 2007 lên hơn 900 tỷ USD năm 2025, rồi vượt ngưỡng mới vào đầu tháng 11-2026. Việt Nam hiện đứng thứ 18 thế giới về xuất khẩu, thứ 20 về nhập khẩu và thứ hai ASEAN về quy mô xuất nhập khẩu; quan hệ thương mại trải rộng tới 237 quốc gia và vùng lãnh thổ. Độ mở ấy đem lại cơ hội, nhưng cũng làm rõ câu hỏi quan trọng hơn: bao nhiêu giá trị từ dòng hàng hóa khổng lồ này ở lại với doanh nghiệp trong nước?
Tăng trưởng chưa đồng nghĩa với nội lực
Cơ cấu xuất khẩu cho thấy sự lệ thuộc đáng lưu ý. Trong 10 tháng, khu vực FDI đạt 405,31 tỷ USD, chiếm 81,2% kim ngạch xuất khẩu; khu vực kinh tế trong nước đạt 93,93 tỷ USD, tương đương 18,8%. Hàng công nghiệp chế biến chiếm 90,7% xuất khẩu, còn nhập khẩu chủ yếu là tư liệu sản xuất. Những con số này vừa phản ánh năng lực sản xuất và kết nối chuỗi cung ứng, vừa cho thấy doanh nghiệp Việt chưa có vị thế tương xứng trong các khâu tạo giá trị cao.
Nhập khẩu tăng 37,4%, nhanh hơn mức tăng 27,5% của xuất khẩu, khiến cán cân hàng hóa 10 tháng nhập siêu hơn 12 tỷ USD, trái với mức xuất siêu cùng kỳ năm trước. Không nên mặc định nhập siêu là tín hiệu xấu: phần lớn hàng nhập phục vụ sản xuất, gồm máy móc, thiết bị và nguyên liệu. Nhưng nếu đầu vào nhập khẩu tăng mà năng lực cung ứng trong nước, công nghệ và phần giá trị doanh nghiệp nội địa nắm giữ không tăng theo, thương mại lớn vẫn có thể che khuất nền tảng chưa đủ sâu.
Chuyển trọng tâm từ kim ngạch sang giá trị
Bước tiếp theo không phải chạy theo thêm một con số tổng kim ngạch, mà là nâng sức cạnh tranh của hàng hóa và tăng phần giá trị nội địa. Muốn vậy, cần phát triển nguồn nguyên liệu trong nước, cải thiện năng lực sản xuất và giúp doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, thay vì chỉ đảm nhận công đoạn gia công có giá trị gia tăng thấp. Công nghiệp hỗ trợ, chế biến chế tạo, công nghệ cao và các ngành tạo giá trị lớn cần được ưu tiên; thu hút FDI cũng nên gắn với khả năng kết nối, chuyển giao và mở rộng cơ hội cho nhà cung ứng nội địa.
Dự thảo chiến lược xuất nhập khẩu đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đặt mục tiêu nâng tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước lên 28–30% vào năm 2030 và 38–40% vào năm 2045. Đây là thước đo hữu ích hơn việc chỉ nhìn vào quy mô giao thương, bởi nó đặt ra đích đến cụ thể cho năng lực doanh nghiệp Việt. Cột mốc 1.000 tỷ USD đáng ghi nhận, nhưng thành công bền vững chỉ đến khi xuất khẩu Việt Nam không chỉ tăng về lượng mà còn tạo thêm việc làm, năng lực sản xuất và giá trị được giữ lại trong nước.
