Tình yêu chèo bắt đầu từ mái nhà
Nghệ thuật chèo là loại hình sân khấu dân gian Việt Nam kết hợp lời ca, nhịp phách và diễn xuất, được gìn giữ bền bỉ khi cộng đồng đưa nó vào đời sống thường ngày và truyền dạy giữa các thế hệ. Ở Thanh Miện, mạch truyền ấy thường khởi đầu bằng những câu hát vang lên trong gia đình, trước khi trẻ nhỏ đủ lớn để hiểu hết lời ca.
Nguyễn Thị Hồng tham gia câu lạc bộ chèo của làng khi đang mang thai; đến lúc con gái mới 10 tháng tuổi, chị đã đưa con theo những buổi sinh hoạt. Tiếng hát và nhịp vỗ tay vì thế trở thành âm thanh quen thuộc từ thuở nhỏ. Với chị, hát chèo là niềm vui và tình yêu dành cho nghệ thuật quê hương, nhưng điều chị mong nhất là các con tiếp tục đón nhận những làn điệu ấy, để tình yêu chèo không dừng lại ở một thế hệ.
Cách truyền trao ấy không cần bắt đầu bằng bài học trang trọng. Trẻ theo mẹ, theo bà đến buổi tập, nghe tiếng trống, tiếng phách rồi dần nhớ giai điệu và lời ca. Những trải nghiệm gần gũi biến hát chèo truyền thống thành một phần ký ức gia đình, đồng thời gieo nền tảng để người trẻ sau này chủ động tìm hiểu và thực hành.
Câu lạc bộ đưa làn điệu ra cộng đồng
Tình yêu được nuôi trong nhà cần một nơi để tiếp tục lớn lên. Câu lạc bộ chèo tạo không gian cho người yêu nghệ thuật gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, tập những làn điệu quen thuộc và tham gia hoạt động văn hóa tại địa phương. Đây không chỉ là nơi luyện giọng; đó còn là cầu nối để người mới làm quen với chèo và người đã gắn bó lâu năm cùng chia sẻ vốn hiểu biết.
Tháng 3 năm 2026, Trung tâm Dịch vụ công xã ra mắt Câu lạc bộ Dân ca và Hát chèo Thanh Miện với 29 thành viên, trong đó ban chủ nhiệm có 7 người. Câu lạc bộ bổ sung một địa điểm sinh hoạt cho người yêu dân ca, nghệ thuật chèo, đồng thời đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa tinh thần của người dân. Con số thành viên là khởi đầu đáng khích lệ, nhưng sức sống lâu dài sẽ được đo bằng việc các buổi tập có đều đặn và người trẻ có cơ hội tham gia hay không.
Thanh Miện có truyền thống lâu đời gắn với quá trình hình thành và phát triển của chèo; vùng đất này cũng gắn với Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Thị Trân, được tôn vinh là người sáng lập sân khấu chèo Việt Nam. Di sản ấy có ý nghĩa nhất khi hiện diện trong những buổi tập, chương trình giao lưu và lễ hội làng, thay vì chỉ được nhắc đến như một dấu ấn quá khứ.
Trao truyền là thước đo của bảo tồn chèo
Bảo tồn chèo không thể chỉ trông vào lòng nhiệt thành của vài cá nhân. Khi hình thức giải trí hiện đại ngày càng phổ biến, không gian biểu diễn chèo bị thu hẹp. Muốn câu lạc bộ duy trì sinh hoạt thường xuyên, địa phương cũng cần quan tâm đến nơi tập, địa điểm biểu diễn và điều kiện tổ chức, gồm cả hệ thống âm thanh, ánh sáng phù hợp. Nếu thiếu những điều kiện ấy, tình yêu nghệ thuật khó chuyển thành cơ hội thực hành đều đặn.
Kinh nghiệm từ các loại hình nghệ thuật khác cho thấy câu lạc bộ có thể tạo môi trường để trẻ học, tập và tiếp nối di sản; nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ đã có tên trong Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2013. Với chèo, bài học không nằm ở việc sao chép mô hình, mà ở nguyên tắc: người biết nghề cần có cơ hội truyền dạy, còn người trẻ cần không gian trải nghiệm. Khi ấy, các buổi tập, chương trình văn hóa và lễ hội làng đều có thể trở thành dịp trao truyền.
Câu chuyện ở Thanh Miện vì vậy không chỉ là câu chuyện về một câu lạc bộ mới hay những làn điệu được phục dựng. Trọng tâm là làm sao để tiếng hát nối liền gia đình, cộng đồng và thế hệ kế tiếp. Khi trẻ được nghe từ nhỏ, có nơi để học và được cùng người lớn biểu diễn, nghệ thuật chèo mới tiếp tục sống trong đời sống địa phương. Đó là hướng bảo tồn chèo thiết thực nhất: giữ cho người dân còn hát, còn nghe và còn truyền lại.
