Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia đang bước vào giai đoạn “tái thiết”
Kỳ thi học sinh giỏi quốc gia là cuộc thi chọn lọc những học sinh xuất sắc nhất các môn văn hóa ở bậc trung học phổ thông, thông qua hệ thống đội tuyển được các Sở GD&ĐT và trường chuyên lập ra, nhằm phát hiện, bồi dưỡng nhân tài và tạo nguồn cho các kỳ Olympic quốc tế; vì thế mọi thay đổi trong quy chế thi mới đều tác động mạnh đến định hướng học tập, phương thức tuyển chọn và cách chuẩn bị thi giỏi của học sinh cùng nhà trường. Bộ GD&ĐT hiện đang đưa ra dự thảo với nhiều thay đổi kỳ thi về cách tổ chức thi học sinh giỏi quốc gia, từ quy mô đội tuyển đến công nghệ giám sát và chấm thi. Điểm đáng nói là các điều chỉnh này không mang tính kỹ thuật thuần túy mà sẽ buộc trường và học sinh xem lại chiến lược bồi dưỡng lâu dài, thay vì chỉ tập trung đối phó đề thi.
Điều chỉnh quy mô đội tuyển: cạnh tranh sẽ khác trước
Trọng tâm đầu tiên của quy chế thi mới là điều chỉnh quy mô đội tuyển dự thi học sinh giỏi quốc gia theo số lượng học sinh THPT của từng địa phương. Theo đề xuất, mỗi Sở GD&ĐT được đăng ký tối đa từ 10 đến 30 thí sinh cho đội tuyển mỗi môn, tùy theo quy mô học sinh. Mỗi đại học quốc gia được đăng ký tối đa 15 thí sinh/môn, trong khi các đơn vị dự thi khác chỉ ở mức tối đa 10 thí sinh/môn. Cách giới hạn này khiến cuộc chơi phân tầng rõ hơn: địa phương đông học sinh sẽ có dư địa tuyển chọn rộng, còn tỉnh nhỏ phải sàng lọc rất gắt. Điểm mới đáng chú ý nữa là đội tuyển môn thi có học sinh đoạt huy chương tại Olympic quốc tế hoặc khu vực, do Bộ GD&ĐT thành lập đoàn, được đăng ký tăng thêm tối đa 2 thí sinh ở kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm tiếp theo. Đây là ưu đãi tạo động lực mạnh cho những nơi đã có truyền thống thành tích cao, nhưng đồng thời gia tăng áp lực thành tích lên đội ngũ bồi dưỡng ở các trường chuyên.
Siết an ninh và giám sát: thí sinh phải làm quen với “vòng kiểm tra thứ hai”
Dự thảo thông tư không chỉ thay đổi kỳ thi ở khâu tuyển chọn mà còn bổ sung một loạt giải pháp kỹ thuật để tăng cường an ninh, an toàn và khả năng giám sát quá trình tổ chức thi. Trước khi vào phòng thi, thí sinh sẽ bị kiểm tra các vật dụng, thiết bị điện tử mang theo bằng thiết bị dò kim loại. Điều này biến cửa phòng thi thành một “cổng kiểm tra” thứ hai sau khi đã gửi đồ, đòi hỏi học sinh phải cẩn thận từ khâu chuẩn bị đồ dùng cá nhân, tránh mang những vật dụng kim loại không cần thiết. Camera giám sát được đề xuất lắp tại phòng thi, hành lang, phòng bảo quản đề thi và phòng chứa bài thi, ghi hình liên tục trong suốt quá trình tổ chức kỳ thi. Hệ thống camera chỉ kết nối có dây trong mạng cục bộ, không kết nối Internet để bảo đảm an ninh và bảo mật dữ liệu. “Dữ liệu camera là một trong những căn cứ phục vụ công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm quy chế thi”. Điều này gửi đi thông điệp rõ ràng: mọi hành vi thiếu trung thực đều có khả năng bị truy vết. Với các trường, khu vực thi học sinh giỏi quốc gia giờ không chỉ là nơi tổ chức một bài kiểm tra khó mà là môi trường giám sát chặt, đòi hỏi đầu tư hạ tầng và quy trình vận hành chuyên nghiệp hơn.
Chấm thi số hóa: minh bạch hơn nhưng gọi tên học sinh giỏi sẽ bớt “cảm tính”
Một thay đổi kỳ thi nổi bật khác là ứng dụng công nghệ trong công tác chấm thi. Bài thi giấy sẽ được quét để tạo bản số hóa, giám khảo chấm trực tiếp trên hệ thống phần mềm. Sau khi số hóa, phần mềm tự động sinh phách cho từng bài và phân công ngẫu nhiên bài theo mã phách điện tử cho các giám khảo chấm độc lập. Người chấm chỉ được quyền truy cập những bài mình được phân công, không biết thông tin thí sinh hay kết quả chấm của giám khảo khác. Khi hoàn thành, hệ thống tự động đối sánh kết quả theo từng câu hỏi, ý hỏi hoặc tiêu chí chấm. Theo Bộ GD&ĐT, việc chấm thi trên máy tính nhằm nâng cao tính chính xác, khách quan, minh bạch, hiệu quả và giảm thời gian, nhân lực, hạn chế sai sót trong chấm thi. Thực tế, với các đội tuyển thi học sinh giỏi quốc gia, đây là thay đổi có lợi: hạn chế tối đa tình trạng chênh lệch điểm do cảm tính hoặc do sơ suất chấm nhầm, giúp học sinh yên tâm hơn về sự công bằng. Tuy vậy, các thầy cô luyện thi giỏi cũng phải điều chỉnh cách hướng dẫn làm bài theo hướng rõ ràng, có cấu trúc, tránh kiểu trình bày “cảm hứng” vốn dễ gây bất đồng trong chấm.
Kết luận: chuẩn bị thi giỏi trong một mặt bằng luật chơi mới
Nhìn tổng thể, quy chế thi mới cho kỳ thi học sinh giỏi quốc gia đang dịch chuyển từ một sân chơi thiên về kinh nghiệm và uy tín truyền thống sang mô hình chú trọng số hóa, giám sát chặt và phân bổ cơ hội dựa trên quy mô hệ thống. Các giới hạn 10–30 thí sinh mỗi môn với Sở GD&ĐT, 15 thí sinh/môn với đại học quốc gia và ưu tiên tăng thêm tối đa 2 thí sinh cho đội tuyển có huy chương Olympic sẽ tái định hình cách các trường lên chiến lược bồi dưỡng. Dù chưa thể trả lời toàn bộ câu hỏi về tác động dài hạn, có thể thấy rõ rằng chuẩn bị thi giỏi không còn dừng ở việc giải đề khó; học sinh cần rèn kỹ năng làm bài mạch lạc, tuân thủ quy chế chặt chẽ, còn nhà trường phải coi việc đầu tư hạ tầng thi, quản lý dữ liệu và đào tạo đội ngũ chấm thi như một phần không thể tách rời của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi. Ai thích ứng nhanh với luật chơi mới, người đó có lợi thế trong cuộc đua trí tuệ ở tầm quốc gia.
