Đà xuất khẩu bứt tốc trong mười tháng
Xuất khẩu Việt Nam là hoạt động đưa hàng hóa sản xuất trong nước ra thị trường quốc tế, tạo nguồn thu cho doanh nghiệp và kết nối nền kinh tế với các đối tác thương mại trên toàn cầu. Trong mười tháng, kim ngạch xuất khẩu tăng 27,5% so với cùng kỳ và tiến sát cột mốc 500 tỷ USD, cho thấy sức bật đáng kể của dòng hàng xuất khẩu. Dù vậy, tốc độ tăng trưởng không tự động đồng nghĩa với nền tảng vững chắc: cơ cấu ngành hàng và mức độ phụ thuộc vào doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài vẫn cần được nhìn nhận thận trọng. Hàng công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 87,4% tổng giá trị xuất khẩu theo số liệu của cơ quan quản lý thương mại. Kết quả này cho thấy năng lực sản xuất là động lực chính, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về giá trị gia tăng được giữ lại trong nước.
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt mốc 1.000 tỷ USD trong mười tháng, một dấu mốc phản ánh quy mô giao thương ngày càng lớn. Đây là tín hiệu tích cực, song quy mô không nên được xem là thước đo duy nhất của thành công. Tháng mười, xuất khẩu tăng trong khi nhập khẩu giảm so với tháng trước, giúp cán cân thương mại cải thiện. Diễn biến này tạo lực đẩy gần nhất cho kết quả chung, nhưng cán cân lũy kế vẫn thâm hụt hơn 12 tỷ USD trong giai đoạn được báo cáo. Vì vậy, đánh giá thương mại Việt Nam cần nhìn cả tốc độ tăng hàng xuất, nhu cầu nhập nguyên liệu đầu vào và khả năng duy trì thặng dư, thay vì chỉ tập trung vào một cột mốc tổng kim ngạch.
Mỹ dẫn đầu, nhưng không thể là điểm tựa duy nhất
Mỹ tiếp tục là khách hàng lớn nhất của Việt Nam, với xuất khẩu sang Mỹ chiếm gần một phần ba tổng giá trị xuất khẩu trong mười tháng. Vị trí này làm nổi bật tầm quan trọng của sức mua tại thị trường Mỹ đối với doanh nghiệp trong nước, đồng thời khiến mức độ tập trung thị trường trở thành vấn đề cần theo dõi. Khi một đối tác chiếm tỷ trọng lớn, biến động nhu cầu hoặc điều kiện thương mại tại đó có thể ảnh hưởng đáng kể đến đà tăng chung. Các thị trường lớn khác gồm Trung Quốc, Liên minh châu Âu, Hàn Quốc và ASEAN; xuất khẩu cũng tăng mạnh tại những khu vực này. Đây là nền tảng để giảm lệ thuộc vào một thị trường, nhưng danh sách đối tác rộng chưa đủ nếu doanh nghiệp chưa nâng được giá trị và năng lực cạnh tranh của hàng hóa.
Một điểm đáng lưu ý khác là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp hơn 81% kim ngạch xuất khẩu; xuất khẩu của khối này tăng 33%, trong khi doanh nghiệp trong nước tăng 8,2%. Khoảng cách tăng trưởng cho thấy thành quả hiện tại dựa nhiều vào năng lực của doanh nghiệp FDI. Đây không phải lý do để phủ nhận đóng góp của khu vực này, nhưng là lời nhắc rằng sức bật xuất khẩu sẽ khó bền nếu doanh nghiệp nội địa không mở rộng quy mô, nâng chất lượng và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Hơn 90% giá trị xuất khẩu đến từ hàng công nghiệp chế biến theo báo cáo thống kê. Vì thế, trọng tâm tiếp theo nên là tăng phần giá trị được tạo ra trong nước, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
Tăng trưởng cần đi cùng chiều sâu và đa dạng hóa
Bộ Công Thương đang xây dựng Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo dự thảo, giai đoạn 2026–2030 đặt mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu bình quân 15–16% mỗi năm, còn nhập khẩu dự kiến tăng 12–13%. Các mục tiêu này cho thấy tham vọng duy trì nhịp mở rộng, nhưng thước đo quan trọng hơn sẽ là chất lượng tăng trưởng: nâng giá trị gia tăng từ chế biến, khoa học và công nghệ, đồng thời duy trì thặng dư thương mại bền vững. Chiến lược cũng nhấn mạnh đa dạng hóa thị trường để giảm phụ thuộc vào một số ít đối tác. Đây là hướng đi đúng, nhất là khi Mỹ hiện chiếm vị trí áp đảo trong cơ cấu khách hàng.
Tầm nhìn đến năm 2045 là đưa Việt Nam vào nhóm mười quốc gia hàng đầu thế giới về giá trị xuất nhập khẩu hàng hóa. Mục tiêu ấy chỉ thuyết phục nếu quy mô thương mại song hành với năng lực doanh nghiệp trong nước và khả năng tiếp cận nhiều thị trường hơn. Đà tăng hiện tại tạo cơ hội, nhưng cũng phơi bày hai điểm cần xử lý: mức độ tập trung vào thị trường Mỹ và chênh lệch giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa. Trung Quốc, EU, Hàn Quốc và ASEAN đã là những đối tác quan trọng; mở rộng thêm thị trường mới sẽ giúp phân tán rủi ro. Kết luận rõ ràng là xuất khẩu Việt Nam đang tăng nhanh, nhưng thành công dài hạn không nằm ở những cột mốc tổng kim ngạch đơn thuần. Nó phụ thuộc vào việc biến tăng trưởng thành giá trị trong nước và một mạng lưới thị trường cân bằng hơn.
