Đà tăng mạnh, nhưng tập trung vào một cửa
Xuất khẩu ghẹ là hoạt động đưa các sản phẩm ghẹ khai thác hoặc chế biến trong nước ra thị trường quốc tế, trong đó kết quả hiện nay phụ thuộc lớn vào sức mua và điều kiện tiếp cận tại Mỹ. Trong chín tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu ghẹ Việt Nam đạt 87,1 triệu USD, tăng gần 58% so với cùng kỳ và đã vượt mức cả năm 2025. Đây là nhịp tăng đáng kể, song con số tổng thể không nên che khuất mức độ tập trung: Mỹ chiếm 86% kim ngạch, với giá trị xuất khẩu sang thị trường này tăng gần 70%. Nói cách khác, Mỹ vừa là động cơ kéo ngành đi lên, vừa là điểm tựa quá lớn. Khi phần lớn tăng trưởng dựa vào một thị trường, cơ hội trước mắt có thể đi kèm rủi ro nếu điều kiện tiếp cận, nhu cầu hoặc cạnh tranh thay đổi.
Nhịp xuất khẩu cũng cho thấy tăng trưởng không đồng đều qua từng tháng. Tháng 7 ghi nhận mức tăng 120%; sang tháng 8 và tháng 9, tốc độ lần lượt hạ còn 43% và 36%, dù kim ngạch vẫn trên 14 triệu USD mỗi tháng. Điều này gợi ý đà tăng vẫn vững ở mức cao, nhưng không nên xem mức bứt phá tháng 7 là nhịp độ mặc định. Với doanh nghiệp, bài toán không chỉ là tranh thủ đơn hàng lúc nhu cầu tăng, mà còn là giữ khả năng cung ứng ổn định khi tốc độ tăng thay đổi.
Lợi thế tiếp cận tạo cơ hội, không xóa cạnh tranh
Một phần cơ hội đến từ thay đổi trong điều kiện tiếp cận thị trường. Ngày 11/5/2026, NOAA công nhận tương đương đối với các nghề khai thác ghẹ bơi của Việt Nam theo Đạo luật Bảo vệ động vật có vú biển của Mỹ. Trong khi đó, một số nghề khai thác ghẹ của Philippines không được công nhận và bị hạn chế nhập khẩu vào Mỹ từ tháng 6/2026. Khi nhà nhập khẩu tìm nguồn cung đáp ứng yêu cầu pháp lý, ghẹ Việt Nam có thêm lợi thế để giành đơn hàng. Đây là lý do quan trọng giúp giải thích vì sao xuất khẩu tăng mạnh đúng lúc, chứ không chỉ là câu chuyện nhu cầu tăng đơn thuần.
Tuy vậy, lợi thế đó không đồng nghĩa với vị thế an toàn. Việt Nam vẫn cạnh tranh với Indonesia, Sri Lanka và các nhà cung cấp khác. Hơn nữa, những thị trường ngoài Mỹ chưa tạo được đối trọng đủ lớn: Hàn Quốc, Trung Quốc và Hồng Kông cùng Australia tăng, nhưng xuất khẩu sang EU, Anh, Nhật Bản và Canada lại giảm. Sự phân hóa này khiến chiến lược chỉ dồn nguồn lực vào Mỹ trở nên dễ tổn thương. Đà tăng hiện tại là cơ hội để củng cố khách hàng và năng lực cung ứng, nhưng muốn bền hơn, doanh nghiệp cần mở rộng đầu ra thay vì mặc định rằng lợi thế pháp lý sẽ tự chuyển thành thị phần lâu dài.
Bài học từ cá ngừ: nguồn gốc là điều kiện cạnh tranh
Triển vọng ghẹ nên được nhìn cạnh những sức ép đã xuất hiện ở ngành cá ngừ. Trong chín tháng đầu năm, xuất khẩu cá ngừ Việt Nam sang Mỹ đạt hơn 280 triệu USD, tăng 9%, trong khi tổng nhập khẩu cá ngừ của Mỹ suy giảm trong tám tháng đầu năm. Dù hai mặt hàng có đặc điểm khác nhau, diễn biến này nhắc rằng tăng trưởng tại Mỹ không loại bỏ cạnh tranh nguồn cung. Với cá ngừ, Mỹ đang tăng cường xác minh nguồn gốc bằng phương pháp khoa học bên cạnh hồ sơ truy xuất truyền thống, đồng thời siết việc phát hiện khai thác bất hợp pháp và khai báo sai xuất xứ. Đây không phải bằng chứng rằng quy định tương tự đã áp dụng cho ghẹ; nhưng đó là tín hiệu rõ về hướng quản lý thủy sản mà doanh nghiệp xuất khẩu cần theo dõi.
Bài học thực tế là truy xuất nguồn gốc không nên bị xem như khâu giấy tờ tách rời hoạt động kinh doanh. Khả năng chứng minh nguồn gốc khai thác, độ minh bạch của chuỗi cung ứng và độ chính xác của nhãn hàng ngày càng quan trọng để giữ thị phần tại Mỹ. Với ghẹ, việc duy trì lợi thế tiếp cận sẽ có ý nghĩa hơn nếu đi cùng hồ sơ đáng tin cậy và năng lực đáp ứng yêu cầu của người mua. Doanh nghiệp cũng cần tránh đặt toàn bộ kỳ vọng vào sự dịch chuyển đơn hàng từ đối thủ: cạnh tranh vẫn còn, còn các thị trường ngoài Mỹ hiện chưa đủ sức cân bằng mức tập trung.
Tăng trưởng đáng giá khi đi cùng khả năng chống chịu
Xuất khẩu ghẹ đang có một năm bứt tốc, và thị trường Mỹ là động lực nổi bật nhất. Nhưng tăng gần 58% không tự bảo đảm đà đi lên sẽ kéo dài: phần lớn kim ngạch tập trung tại Mỹ, các nhà cung cấp khác vẫn cạnh tranh, còn nhiều thị trường truyền thống suy giảm. Lợi thế tiếp cận có thể mở cửa cho ghẹ Việt Nam, song năng lực giữ khách hàng sẽ phụ thuộc vào chất lượng nguồn cung, tính minh bạch và khả năng đáp ứng yêu cầu pháp lý.
Vì vậy, ưu tiên đúng không phải là chạy theo con số tăng trưởng ngắn hạn, mà là biến cơ hội hiện tại thành nền tảng vững hơn. Doanh nghiệp cần coi truy xuất nguồn gốc và độ chính xác thông tin là một phần của năng lực cạnh tranh, đồng thời giảm lệ thuộc vào một thị trường bằng cách củng cố các đầu ra khác. Đà tăng hiện nay rất đáng khích lệ; để bền vững, ngành phải chứng minh rằng mình có thể cạnh tranh không chỉ bằng cơ hội tiếp cận, mà còn bằng nguồn cung minh bạch và ổn định.
