Thiếu hụt sách giáo khoa: Dấu hiệu của một hệ thống tổ chức chưa ổn định
Thiếu hụt sách giáo khoa sau khai giảng là tình trạng các phụ huynh, học sinh phải chạy đôn chạy đáo, xếp hàng dài tại những cửa hàng sách giáo dục nhưng vẫn không mua đủ bộ sách cần thiết cho năm học mới, dù nhà xuất bản báo cáo đã in và phát hành số lượng rất lớn cho toàn hệ thống trường học và nhà sách liên kết.
Ngày 5.9, hơn 2,6 triệu học sinh TP.HCM dự lễ khai giảng năm học mới 2026 – 2027, nhưng đến tối 6.9, không ít phụ huynh vẫn phải “đi săn” từng quyển sách cho con trước buổi học đầu tiên. Tại cửa hàng sách giáo dục 231 Nguyễn Văn Cừ, không khí mua sách giáo dục náo nhiệt từ sáng sớm đến chiều muộn, dòng phụ huynh xếp hàng không dứt. Đáng nói, sang tới trưa 8.9, khi học sinh đã đi học hai ngày, cảnh phụ huynh xếp hàng dài vẫn lặp lại, kệ sách ở nhiều nơi trống trơn. Đây không còn là chuyện “mua trễ thì chịu thiệt”, mà là một vấn đề tổ chức cung ứng cho cả thành phố.
Cảnh xếp hàng dài và những câu chuyện mệt mỏi sau khai giảng
Khoảng hai tuần trước khai giảng, cửa hàng sách của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam tại TP.HCM ở 231 Nguyễn Văn Cừ ghi nhận mỗi ngày khoảng 3.000 lượt khách tới mua sách giáo dục, cao bất thường so với ngày thường. Sau khai giảng, dòng người không những không giảm mà còn kéo dài, phụ huynh phải đứng chờ giữa thời tiết oi bức với hy vọng “gom đủ bộ” cho con.
Nhiều người cho biết đã đi đến gần chục nhà sách nhưng vẫn không mua đủ sách giáo khoa, buộc phải chia nhỏ danh sách, nơi có cuốn này, nơi còn cuốn khác. Có phụ huynh như chị Châu Hoàng Lan đi đến nhà sách tới 5 lần vẫn thiếu 3 quyển, cuối cùng phải in photo một số phần cho con học tạm. Cảnh nhà sách Nguyễn Thị Minh Khai với kệ sách giáo khoa từ lớp 1 đến 12 gần như trống trơn cho thấy thiếu hụt sách giáo khoa không phải cảm giác, mà là thực tế rõ rệt. Trong bối cảnh đó, câu nói “không biết nên khóc hay nên cười” của phụ huynh phản ánh chính xác tâm trạng bất lực của nhiều gia đình.
Nguyên nhân sâu xa: Không chỉ vì phụ huynh mua muộn
Dễ nhất là trách phụ huynh chờ sát ngày mới đi mua, nhưng nếu nhìn kỹ, thiếu hụt sách giáo khoa là kết quả cộng dồn của nhiều mắt xích. Một phần đến từ tâm lý chờ đợi chính sách miễn phí sách giáo khoa ở các địa phương, khiến nhiều gia đình không dám mua sớm vì sợ trùng lặp, dẫn tới nhu cầu dồn cục vào những ngày ngay trước và sau khai giảng.
Ở chiều ngược lại, nhà xuất bản thừa nhận năm nay việc cung ứng sách giáo khoa có nhiều biến động do thời điểm ban hành kế hoạch, phê duyệt dự toán và tổ chức mua sắm sách miễn phí giữa các địa phương rất khác nhau. Nghĩa là hệ thống chưa có một lịch trình thống nhất, khiến khâu dự báo và phân phối bị động. Trong khi đó, đã xuất hiện tình trạng “phe sách”, có người mua sách giáo khoa rồi bán lại với giá gấp 3–4 lần giá phát hành, buộc nhà sách phải hạn chế số bộ sách bán cho mỗi người. Nguồn cung tổng thể không thiếu, nhưng phân bổ không khớp với thực tế và bị đầu cơ, nên thiếu hụt sách giáo khoa xảy ra ở đúng nơi phụ huynh đang cần nhất.
Giải pháp trước mắt cho phụ huynh: Linh hoạt nhưng phải tỉnh táo
Trong ngắn hạn, phụ huynh gần như phải “tự cứu” mình, nhưng không nên chọn những cách làm khiến vấn đề thêm rối. Thứ nhất, nếu đã đăng ký mua sách tại trường, nên ưu tiên chờ nhà trường cập nhật nguồn cung, tránh vội vã mua trùng tại nhà sách rồi lại phải xoay xở trả – bán. Điều này không chỉ gây lãng phí, mà còn khiến số liệu nhu cầu thực tế bị méo mó hơn nữa.
Thứ hai, trong lúc chờ sách in, phụ huynh có thể cho con sử dụng sách bản PDF và học liệu điện tử miễn phí tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn, đây là kênh đã được giới thiệu chính thức. Cùng với đó, nên tận dụng sách giáo khoa đã in từ các năm trước thuộc bộ “Kết nối tri thức với cuộc sống” nếu còn phù hợp chương trình, chỉ thay những cuốn đã chỉnh sửa theo Thông tư mới, thay vì “thay cả bộ cho yên tâm”. Quan trọng hơn, cần tuyệt đối tránh mua sách từ những người có dấu hiệu gom hàng đầu cơ, bởi mỗi lần chấp nhận giá cao là một lần tiếp tay cho “phe sách giáo khoa” phình to hơn.
Giải pháp dài hạn: Cần một chiến lược sách giáo khoa minh bạch, ổn định
Về lâu dài, phụ huynh không thể mãi xếp hàng, còn học sinh không thể năm nào cũng bước vào khai giảng trong tâm thế “học tạm”. Nhà xuất bản cho biết đã phát hành 228 triệu bản sách giáo khoa và 84 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, và trong tháng 9 sẽ in bổ sung khoảng 17 triệu bản để đáp ứng nhu cầu thực tế. Con số rất lớn này cho thấy vấn đề không nằm ở năng lực in ấn, mà ở cách dự báo và điều phối.
Cần công khai sớm và nhất quán lịch đặt sách, chính sách miễn phí, kèm hướng dẫn rõ ràng cho từng nhóm phụ huynh, thay vì để mỗi địa phương một thời điểm rồi chữa cháy bằng việc tăng cường in bổ sung. Hệ thống bán sách nên được số hóa mạnh hơn, cho phép phụ huynh theo dõi tình trạng đặt sách theo trường, tránh tình trạng người chưa nhận được sách hoang mang, kéo nhau ra nhà sách mua thêm. Nếu không có một chiến lược minh bạch và ổn định, cảnh phụ huynh xếp hàng dài mua sách giáo khoa sau khai giảng sẽ còn lặp lại, và mỗi mùa khai giảng sẽ tiếp tục là một cuộc chạy đua tiêu hao sức lực thay vì là ngày hội của học sinh.
