Hòa giải Mỹ Việt: từ khái niệm ngoại giao đến hành trình của ký ức sống
Hòa giải Mỹ Việt là quá trình hai cựu thù chiến tranh chấp nhận đối diện di sản chiến tranh, cùng khắc phục hậu quả và xây dựng lòng tin thông qua những bước đi ngoại giao, hợp tác thực địa và những câu chuyện nhân văn giữa những con người từng ở hai chiến tuyến, để biến nỗi đau chung thành nền tảng cho một mối quan hệ đối tác chiến lược hướng tới tương lai. Ba năm sau ngày quan hệ được nâng cấp lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, chiều sâu ấy không chỉ đo bằng các thỏa thuận kinh tế hay quốc phòng, mà ở cách hai nước tiếp tục kiên trì hàn gắn hai nước ngay trên những vùng đất, vùng biển còn in dấu bom đạn và chất độc da cam. Đằng sau các tuyên bố chung, điều định dạng hòa giải lại chính là ký ức của cá nhân, là nhu cầu được tha thứ và được hiểu của cả hai phía.
Người phi công Mỹ giữa biển Hạ Long: khoảnh khắc cứu người trong lằn ranh sinh tử
Ngày 5/8/1964, Everett Alvarez Jr. lái chiếc A-4 Skyhawk tham gia chiến dịch "Mũi Tên Xuyên" ném bom miền Bắc, trước khi bị hỏa lực phòng không bắn rơi tại Cửa Lục và phải nhảy dù xuống vùng biển Hạ Long. Trong thời khắc mà bất kỳ người Việt nào cũng có thể nhìn ông như kẻ thù, những ngư dân tay không vũ khí đã chọn nhìn ông như một con người đang chìm giữa sóng dữ, giang tay kéo ông khỏi cái chết rồi giao cho lực lượng bắt giữ. Đó không chỉ là một câu chuyện nhân văn, mà là một lựa chọn đạo lý trong bối cảnh bạo lực. Trận đầu bắn rơi máy bay Mỹ được ghi vào tráng ca vệ quốc Quảng Ninh, nhưng song song với niềm tự hào chiến thắng là ký ức về lòng trắc ẩn – một phần di sản chiến tranh khác thường ít được nhắc tới.
Cuộc trở lại sau gần một phần ba thế kỷ: hòa giải như món nợ nghĩa tình
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng vùng biển nơi Alvarez từng rơi xuống vẫn còn đó, cùng câu hỏi: ai là người đã cứu ông? Tháng 3/1993, ông trở lại Việt Nam cùng nhóm cựu tù binh Hỏa Lò để tham gia bộ phim "Tết Việt Nam, hòa giải", chủ đề khép lại quá khứ, hàn gắn vết thương chiến tranh và kết nối giữa hai quốc gia. Chuyến đi ấy không dừng ở lịch trình quay phim; Alvarez mang theo cuốn hồi ký "Đại bàng bị xích" và một mong muốn dai dẳng: tìm lại người dân chài đã kéo mình khỏi mặt biển để nói lời cảm ơn. Gần một phần ba thế kỷ, làng chài đổi thay, nhiều người đã khuất, nên cuộc tìm kiếm bất thành. Nhưng chính sự bất toàn đó nói lên bản chất của hòa giải Mỹ Việt: không phải mọi món nợ nghĩa tình đều trả được bằng một cái bắt tay, nhưng ký ức về một bàn tay giang ra giữa biển sâu vẫn có thể lan truyền, được dịch, được kể lại, trở thành chất liệu nuôi dưỡng lòng tin sau chiến tranh.
Hộp đất sạch Đà Nẵng: khi di sản chiến tranh trở thành tài sản lòng tin
Nếu câu chuyện ở Hạ Long cho thấy sức mạnh của một hành động cứu người tức thời, thì hộp đất sạch từ sân bay Đà Nẵng kể về sức bền của sự hàn gắn hai nước trên những vùng đất từng nhiễm độc da cam/dioxin. Tháng 3/2019, trong khuôn khổ Đối thoại Chính sách quốc phòng tại Washington, Thượng tướng Nguyễn Chí Vịnh tặng Thượng nghị sĩ Patrick Leahy một hộp đất đã được tẩy độc từ sân bay Đà Nẵng – phần đất từng mang dấu vết chiến tranh, nay là bằng chứng hồi sinh. Theo thuật lại, Leahy rất xúc động, vì ông hiểu đó không chỉ là món quà mà là lời nhắc về trách nhiệm với quá khứ và cơ hội mở “cánh cửa mới” cho quan hệ song phương thông qua xử lý hậu quả chất độc da cam. Từ dự án Đà Nẵng tới Biên Hòa, mỗi cam kết được thực hiện là thêm một lớp lòng tin, chứng minh rằng những vấn đề từng bị coi là nhạy cảm vẫn có thể giải quyết nếu hai bên thực sự cùng làm việc đến tận cùng.
Từ ký ức cá nhân đến đối tác chiến lược: tương lai của hòa giải Mỹ Việt
Ngày 10/9/2023, hai nước thiết lập Đối tác Chiến lược Toàn diện vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững, trong đó hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh được xác định là một ưu tiên để xây dựng lòng tin và hiểu biết lẫn nhau. Hợp tác xử lý bom mìn, da cam/dioxin, hỗ trợ người khuyết tật, cung cấp thông tin xác minh liệt sĩ Việt Nam cho thấy trách nhiệm với di sản chiến tranh có thể trở thành nguồn lực của hòa bình, chứ không chỉ là gánh nặng đạo lý. Nhưng nếu chỉ nhìn hòa giải qua lăng kính hiệp định và dự án, ta sẽ bỏ qua chiều kích cảm xúc, tâm lý: nỗi ám ảnh của người lính, sự mất mát của gia đình, những ký ức không khép lại bằng văn bản. Chính những cuộc gặp giữa cựu thù, những biểu tượng như hộp đất sạch hay hành trình tìm ân nhân giữa biển Hạ Long mới cho thấy hòa giải Mỹ Việt là quá trình dài, cần thế hệ kế tiếp không ngừng bồi đắp tài sản lòng tin để quá khứ đau thương không tái diễn dưới những hình hài mới.
