Tật khúc xạ trẻ em: vấn đề thị lực không còn “nhẹ nhàng”
Tật khúc xạ trẻ em là nhóm rối loạn thị lực khiến mắt không hội tụ hình ảnh đúng trên võng mạc, làm trẻ nhìn mờ ở xa hoặc ở gần, thường bao gồm cận thị, viễn thị và loạn thị; nếu không được phát hiện sớm và điều chỉnh đúng, các rối loạn này có thể tiến triển nặng, gây mỏi mắt, đau đầu, giảm khả năng học tập và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mắt nghiêm trọng về sau. Vấn đề là tật khúc xạ trẻ em đang trẻ hóa rõ rệt, đặc biệt ở các đô thị lớn, nơi trẻ phải đối diện cùng lúc với màn hình, phòng học thiếu ánh sáng và áp lực thành tích. Theo báo cáo, năm 2024 tỷ lệ tật khúc xạ ở trẻ đã lên tới 47%, chủ yếu là cận thị, và con số này tập trung ở các thành phố lớn. Đây không còn là chuyện “đeo kính cho rõ” mà là lời cảnh báo về một thế hệ trưởng thành với đôi mắt yếu.
Vì sao trẻ em đô thị cận sớm? Màn hình, bê tông và áp lực điểm số
Nếu phải chỉ ra “bộ ba” thủ phạm của cận thị ở trẻ, đó chính là thiết bị điện tử, thiếu trời xanh và môi trường học tập căng thẳng. Các chuyên gia cho biết, việc sử dụng điện thoại, máy tính, máy tính bảng kéo dài với cự ly gần là nguyên nhân nổi bật làm gia tăng tật khúc xạ ở giới trẻ. Trẻ học online, làm bài tập, rồi giải trí trên cùng một màn hình, thời gian nghỉ của mắt gần như bị xóa bỏ. Cùng lúc, nhiều trường học ở thành phố không có sân chơi, không gian mở, khiến trẻ hiếm khi được nhìn xa, nhìn rộng. Hơn 22% phòng học chưa đạt chuẩn chiếu sáng, thiếu ánh sáng tự nhiên, tiếp tục đặt gánh nặng lên đôi mắt còn non nớt. Thêm vào đó là tư thế ngồi sai, thói quen nằm đọc sách, bàn ghế không phù hợp. Đô thị hiện đại, nếu tiếp tục thiết kế cho điểm số mà lãng quên thị lực, sẽ phải trả giá bằng một thế hệ học sinh cận nặng.
Hệ quả dài hạn: từ mỏi mắt đến tổn thương không thể phục hồi
Nhiều phụ huynh coi chuyện cận thị ở trẻ là điều gần như “tất yếu”, nhưng các chuyên gia mắt cảnh báo đó là suy nghĩ nguy hiểm. Khi tật khúc xạ trẻ em gia tăng mà không được kiểm soát, thị lực suy giảm sẽ dẫn đến mỏi mắt, đau đầu và giảm khả năng tiếp thu bài học. Lâu dài, cận thị tiến triển có thể gây tổn thương không thể phục hồi như glôcôm, bong võng mạc. Đây không chỉ là câu chuyện về chiếc kính gọng nặng hơn, mà là nguy cơ tàn tật thị giác trong tương lai. Bối cảnh toàn cầu cũng cho thấy xu hướng đáng ngại: cận thị hiện chiếm khoảng 30% dân số thế giới; ở Mỹ, tỷ lệ cận thị tăng từ 21% lên 41% trong 3 thập kỷ, còn tại một số nơi ở Hồng Kông, Đài Loan, tới 80% thanh niên mắc cận. Nếu Việt Nam chậm phòng ngừa tật khúc xạ, chúng ta sẽ lặp lại chính quỹ đạo ấy ngay trên thế hệ trẻ.
Cha mẹ phải làm gì: thay đổi lịch dùng màn hình, đưa con ra ngoài trời
Giải pháp phòng ngừa tật khúc xạ không nằm ở một loại thuốc thần kỳ, mà ở những thay đổi kiên quyết trong nếp sống gia đình. Trước hết, phụ huynh cần chủ động giới hạn thời gian sử dụng thiết bị điện tử của trẻ, đặc biệt là giải trí bằng màn hình gần; hãy đặt quy tắc nghỉ mắt mỗi 20–30 phút và khuyến khích trẻ nhìn xa, thư giãn. Hoạt động ngoài trời phải được xem như “thuốc bổ mắt” bắt buộc, không phải phần thưởng xa xỉ: các chuyên gia nhấn mạnh, nếu trẻ tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời từ 2 giờ trở lên mỗi ngày, nguy cơ mắc tật khúc xạ sẽ thấp hơn. Song song, cha mẹ cần quan tâm đến tư thế ngồi học, khoảng cách mắt – sách, ánh sáng bàn học. Phòng ngừa tật khúc xạ bắt đầu từ những chỉnh sửa rất cụ thể trong từng ngày sinh hoạt của trẻ.
Chăm sóc thị lực khoa học: khám định kỳ, kính an toàn, nói không với lens trôi nổi
Một sai lầm phổ biến là cha mẹ chỉ đưa con đi đo mắt khi trẻ kêu nhìn mờ, trong khi tật khúc xạ có thể tiến triển âm thầm. Các chuyên gia nhãn khoa khuyến cáo cần khám sàng lọc mắt định kỳ mỗi năm, chuẩn hóa ánh sáng phòng học và bắt buộc trẻ hoạt động ngoài trời như một phần trong chăm sóc thị lực. Song song, nhu cầu điều chỉnh thị lực bằng kính gọng, kính áp tròng, kính chỉnh hình giác mạc ban đêm (ortho-K) và phẫu thuật khúc xạ đang tăng lên. Nhưng ở đây, an toàn phải là nguyên tắc không thương lượng. Kính áp tròng được quản lý như trang thiết bị y tế, phải đáp ứng tiêu chuẩn an toàn và có số lưu hành trước khi sử dụng. Thực tế, bác sĩ đã gặp nhiều trường hợp loét giác mạc, nhiễm trùng do lens kém chất lượng hoặc đeo sai cách. Người trẻ, kể cả học sinh lớp 7–8, tuyệt đối không được mua lens đổi màu trôi nổi trên mạng; mọi sản phẩm tiếp xúc với mắt phải có chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ nhãn khoa. Nếu coi đôi mắt là tài sản cả đời, thì chăm sóc thị lực không thể giao phó cho quảng cáo.
