Du lịch cộng đồng gốm: Định nghĩa, mục tiêu và thông điệp từ Bàu Trúc
Du lịch cộng đồng gốm là mô hình phát triển du lịch dựa trên sự tham gia chủ động của người dân tại các làng gốm truyền thống, trong đó trải nghiệm của du khách gắn trực tiếp với hoạt động làm gốm, đời sống văn hóa bản địa và mục tiêu bảo tồn di sản gốm, đồng thời tạo thêm việc làm, tăng thu nhập và hướng tới phát triển bền vững làng nghề. Làng gốm Bàu Trúc ở xã Ninh Phước được chọn làm nơi vận hành thử nghiệm mô hình du lịch cộng đồng gốm với một cách tiếp cận đáng chú ý: thay vì “bán” sản phẩm thuần túy, cộng đồng bán trải nghiệm, câu chuyện và kỹ năng truyền đời. Khi UBND xã Ninh Phước phối hợp với Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học đánh giá hiệu quả vận hành thử nghiệm mô hình này, thông điệp gửi ra rõ ràng: di sản chỉ sống khi gắn với sinh kế.
Bàu Trúc: Thử nghiệm mô hình và bài học về vai trò cộng đồng
Tại hội thảo, các bên liên quan cùng xem lại toàn bộ quá trình triển khai mô hình du lịch cộng đồng tại làng gốm Bàu Trúc, từ vận hành thử đến những điểm nghẽn về hạ tầng, sản phẩm du lịch, nhân lực và liên kết tour tuyến. Quan trọng hơn, họ cùng nhau đề xuất giải pháp để khẳng định vai trò chủ thể của cộng đồng, thay vì biến người dân thành “diễn viên phụ” trong chính làng nghề của mình. Mô hình không dừng ở việc đón khách đến xem, mà buộc phải xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng gắn với nghề làm gốm truyền thống, kết hợp chuyển đổi số trong quảng bá, kết nối tour, tuyến và nâng cao hiệu quả khai thác giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”. Đây không chỉ là câu chuyện du lịch, mà là chiến lược sinh kế lâu dài.
Bảo tồn di sản gốm bằng đào tạo và tổ chức cộng đồng
Điểm khác biệt của Bàu Trúc là mô hình du lịch cộng đồng gốm được gắn chặt với hệ thống bảo tồn di sản gốm. Trước khi đón khách, UBND xã Ninh Phước và Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam đã tổ chức các lớp tập huấn về phát triển du lịch cộng đồng, bảo tồn, thực hành và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm”, cùng kỹ năng đón tiếp, thuyết minh, xây dựng sản phẩm trải nghiệm và quảng bá làng nghề. Các lớp tập huấn này trang bị kiến thức và kỹ năng cho nghệ nhân và người dân, giúp họ đủ tự tin tham gia hoạt động du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn di sản. Việc thành lập Câu lạc bộ Thực hành di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” thôn Bàu Trúc với 12 thành viên cho thấy di sản được trao lại cho cộng đồng bằng một cấu trúc tổ chức cụ thể, không chỉ bằng khẩu hiệu.
Bát Tràng và mạng lưới làng gốm truyền thống hướng tới phát triển bền vững
Nếu Bàu Trúc là phòng thí nghiệm cho du lịch cộng đồng gốm, thì Bát Tràng cho thấy một bước tiến khác: xây dựng hệ sinh thái làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm. Với bề dày hơn 700 năm của làng nghề gốm truyền thống, xã Bát Tràng đang phát huy lợi thế của làng gốm Bát Tràng, làng gốm Kim Lan và làng rau an toàn Văn Đức, làm nền tảng để phát triển kinh tế nông nghiệp, làng nghề gắn với thương mại, dịch vụ và du lịch trải nghiệm. Chuyến tham quan, trao đổi kinh nghiệm giữa Hội Nông dân tỉnh Sơn La và địa phương cho thấy làng gốm truyền thống không còn là không gian sản xuất đóng kín, mà là điểm đến học hỏi mô hình phát triển bền vững làng nghề. Việc kết hợp mô hình rau an toàn công nghệ cao gắn với du lịch trải nghiệm tại Bát Tràng cũng là gợi ý rằng di sản gốm có thể chia sẻ dòng khách và giá trị với các sản phẩm nông nghiệp địa phương.
Kết nối bảo tồn di sản gốm với sinh kế: con đường không thể đảo ngược
Các mô hình du lịch cộng đồng gốm ở Bàu Trúc và những sáng kiến tại Bát Tràng cho thấy một thực tế: nếu không gắn bảo tồn di sản gốm với phát triển kinh tế, làng gốm truyền thống khó tránh khỏi suy giảm. Ngược lại, khi nghệ nhân và người dân được trang bị kiến thức, kỹ năng để tham gia du lịch cộng đồng, họ có thêm nguồn thu, đồng thời có lý do cụ thể để tiếp tục thực hành và truyền dạy nghề. Du lịch cộng đồng gốm không phải “chiếc áo thời trang” khoác lên làng nghề, mà là một cấu trúc kinh tế – văn hóa mới, đặt cộng đồng vào trung tâm. Con đường phát triển bền vững làng nghề đòi hỏi sự kiên trì: từ đào tạo, tổ chức cộng đồng, nâng cấp hạ tầng đến chuyển đổi số. Nhưng khi chính quyền địa phương, viện nghiên cứu và người dân cùng đứng chung, mô hình này hoàn toàn có thể nhân rộng sang nhiều làng gốm khác.
