Từ danh sách khẩn cấp của UNESCO đến câu hỏi sống còn ở Bàu Trúc
Gốm Chăm Bàu Trúc là nghề thủ công truyền thống của cộng đồng Chăm, được tạo tác hoàn toàn bằng tay không dùng bàn xoay và nung ngoài trời, vừa mang giá trị thẩm mỹ độc đáo vừa kết tinh tri thức bản địa, nên đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Ghi danh trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO không phải là huy chương để trưng, mà là lời cảnh báo: nếu không thay đổi cách bảo tồn, gốm Chăm có thể biến mất ngay trên chính quê hương mình. Từ mốc này, Bàu Trúc buộc phải bước sang một logic mới: di sản chỉ sống nếu nó nuôi được người giữ di sản. Cũng vì thế, làng đã gắn bảo tồn nghề gốm truyền thống với phát triển làng nghề và du lịch cộng đồng Khánh Hòa, coi du lịch là kênh tiêu thụ sản phẩm lẫn là “lớp học” lớn về văn hóa Chăm cho du khách. Đây là lựa chọn mang tính chủ động, nhưng đi kèm đó là áp lực phải chứng minh với UNESCO rằng di sản không bị thương mại hóa đến mức đánh mất bản sắc.
Kỹ thuật độc bản: không bàn xoay, không lò kín và giá trị di sản sống
Điểm khiến gốm Chăm Bàu Trúc trở thành một trong những di sản UNESCO Việt Nam gây tò mò nhất là kỹ thuật chế tác đi ngược lại lối sản xuất công nghiệp. Nghệ nhân đặt khối đất lên bục thấp, dùng hai tay miết và tạo dáng, vừa làm vừa bước vòng quanh thay cho bàn xoay. Gốm tạo hình xong không vào lò kín mà phơi tự nhiên, rồi nung ngoài trời bằng củi, rơm và vật liệu truyền thống, với nhiệt độ chỉ khoảng 400–800 độ C, để lửa và gió quyết định sắc độ từ đỏ vàng đến nâu đen.
Chính cách làm “ngược dòng” này tạo ra những sản phẩm gần như không cái nào giống cái nào, đúng nghĩa di sản sống hơn là hàng lưu niệm. Vấn đề là: làm sao bảo tồn kỹ thuật tạo hình không dùng bàn xoay và nung gốm ngoài trời – bản sắc riêng của người Chăm – trong bối cảnh các quy định về môi trường, phòng cháy chữa cháy ngày càng siết chặt và đô thị hóa tiến sát làng nghề. Nếu chỉ vì yêu cầu kỹ thuật hiện đại mà ép làng nghề bỏ phương pháp nung truyền thống, di sản sẽ bị “bảo vệ” đến mức hóa thạch.
Du lịch cộng đồng: cơ hội sinh kế hay cái bẫy thương mại hóa di sản?
Thay vì trông chờ vào vài đơn hàng lẻ tẻ, Bàu Trúc đang chọn con đường du lịch cộng đồng để biến di sản thành sinh kế. Không gian trưng bày tập hợp các dòng gốm gia dụng, trang trí, phù điêu mang dấu ấn văn hóa Chăm, thu hút du khách đến xem, nghe kể chuyện nghề và trải nghiệm nặn gốm. Với gần 600 hộ, khoảng 5.000 người chủ yếu là đồng bào Chăm, nguồn thu từ bán sản phẩm, tổ chức trải nghiệm và giới thiệu văn hóa được kỳ vọng tạo sinh kế bền vững, khuyến khích thế hệ trẻ học và gắn bó với nghề.
Du lịch cộng đồng Khánh Hòa gắn với gốm Chăm Bàu Trúc chỉ có ý nghĩa khi du khách không bị biến thành “khách mua sắm”, mà được đối thoại với người thợ, hiểu về vùng đất, lửa và kỹ thuật tạo hình bằng tay. Nếu tour tuyến chỉ dừng ở chụp ảnh và mua quà, di sản sẽ bị nén vào vài món đồ rao bán, còn câu chuyện văn hóa đứng bên lề. Thách thức hiện nay là sản phẩm du lịch còn nghèo nàn, nhân lực thuyết minh, hướng dẫn trải nghiệm hạn chế, chuỗi liên kết chưa phong phú – những “điểm nghẽn” có thể khiến làng nghề bỏ lỡ cơ hội vàng mà danh hiệu di sản mở ra.
Bảo tồn gắn với sinh kế: những con số biết nói và giới hạn của đầu tư
Nhìn vào các con số gần đây, có thể thấy Bàu Trúc không án binh chờ danh hiệu. Theo dữ liệu thực tế, từ năm 2023 đến nay địa phương đã tổ chức 4 lớp truyền dạy nghề gốm cho hơn 150 học viên, chủ yếu là thanh niên, phụ nữ và con em gia đình làm nghề. Đã có 7 hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu nghệ nhân được lập; hơn 6 ha vùng nguyên liệu được khảo sát, đề xuất bảo vệ; khoảng 12 tỷ đồng được đầu tư cho hạ tầng làng nghề. Đây không phải những con số “trang trí” mà là điều kiện tối thiểu để bảo tồn nghề gốm truyền thống đi kèm sinh kế.
Địa phương cũng không đứng ngoài xu thế chuyển đổi số: lắp bảng gắn chip NFC tra cứu thông tin làng nghề, dùng công nghệ thực tế ảo để phục vụ trải nghiệm du lịch, đề xuất xây dựng nhãn hiệu chứng nhận gốm Chăm Bàu Trúc. Tuy nhiên, tài nguyên cốt lõi – đất sét, cát, củi, rơm – lại ngày càng khan hiếm; vùng đất sét đặc thù lại nằm đan xen trong đất nông nghiệp tư nhân. Nếu bài toán vùng nguyên liệu không sớm được giải, mọi nỗ lực đầu tư hạ tầng và du lịch sẽ đứng trên nền đất thiếu chắc chắn.
Báo cáo quốc gia gửi UNESCO: phép thử cho cam kết đi cùng hành động
Ngày 20-8, Cục Di sản văn hóa phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Khánh Hòa khảo sát tình trạng bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” tại làng gốm Bàu Trúc, xã Ninh Phước. Cùng lúc, một đoàn công tác khác làm việc với chính quyền và cộng đồng để chuẩn bị Báo cáo quốc gia định kỳ gửi UNESCO, đánh giá toàn bộ chặng đường sau ghi danh và mức độ thực hiện cam kết bảo vệ di sản. Đây không phải thủ tục hành chính thuần túy, mà là dịp để cộng đồng nói thẳng về khó khăn, từ vùng nguyên liệu đến áp lực đô thị hóa.
Theo kế hoạch, năm 2026, Khánh Hòa sẽ mở thêm các lớp truyền dạy, tư liệu hóa di sản, củng cố nhà trưng bày, quy hoạch vùng nguyên liệu và nghiên cứu mô hình du lịch cộng đồng gắn với Bàu Trúc, nhằm “tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và thực hiện các cam kết bảo vệ di sản với UNESCO”. Địa phương kiến nghị trung ương ưu tiên ngân sách để hiện thực hóa quy hoạch 5 ha khai thác nguyên liệu và 1 ha không gian mở phục vụ nung gốm tập trung, đồng thời đầu tư thiết chế văn hóa, chuyển đổi số và truyền dạy nghề. Nếu những kế hoạch này không bị chôn trong các văn bản, gốm Chăm Bàu Trúc có cơ hội trở thành hình mẫu: di sản UNESCO được bảo vệ bằng chính đời sống kinh tế – xã hội của cộng đồng, chứ không phải bằng tấm biển danh hiệu treo trên tường.
