AI không chỉ là công nghệ, mà là động lực mới của lạm phát
Chi phí AI tăng Mỹ là cụm từ mô tả làn sóng xây dựng hạ tầng, trung tâm dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đang làm giá điện, thiết bị công nghệ, phần mềm và nhà ở tăng lên, tạo nên một vòng lạm phát do trí tuệ nhân tạo vừa nuôi dưỡng tăng trưởng vừa khiến đời sống người dân đắt đỏ hơn. Tác động này không còn là giả thuyết mà đã thể hiện rõ trong dữ liệu giá cả và câu chuyện việc làm trên thị trường Bắc Mỹ. Hiện tại, đầu tư khổng lồ vào AI đã đẩy giá nhiều loại hàng hóa và dịch vụ lên cao. Không chỉ điện, mà giá smartphone, phần mềm máy tính, máy chơi game và cả giá nhà đều đang chịu ảnh hưởng từ cơn sốt AI toàn cầu. Nghề xây dựng, điện, sửa ống nước bước vào thời kỳ “vàng” nhờ bùng nổ trung tâm dữ liệu, nhưng điều này lại truyền thêm áp lực sang mặt bằng giá chung. Thế hệ Gen Z mới tốt nghiệp đối mặt một thực tế trớ trêu: cơ hội việc làm mới xuất hiện, song chi phí sinh hoạt leo thang nhanh hơn khả năng tích lũy.
Từ lưới điện đến chip nhớ: khi trung tâm dữ liệu trở thành máy in lạm phát
Các trung tâm dữ liệu AI tiêu thụ lượng điện và nước khổng lồ, khiến khoảng cách giữa cung và cầu năng lượng ngày càng rộng. Khi những cơ sở này liên tục mọc lên, chúng không chỉ là biểu tượng của tiến bộ công nghệ mà còn là các “máy in lạm phát” ở hậu trường. Điện dành cho hộ gia đình bị thu hẹp, trong khi giá bán buôn tăng do trung tâm dữ liệu sẵn sàng trả cao, đẩy chi phí sinh hoạt hàng tháng của người dân đi lên. Lạm phát do trí tuệ nhân tạo lúc này không chỉ nằm trên hóa đơn điện. Việc xây dựng ồ ạt trung tâm dữ liệu kích cầu chip nhớ, trong bối cảnh nguồn cung hạn chế. Đây là lý do giá smartphone, phần mềm máy tính, máy chơi game đều tăng theo. Theo một chuyên gia kinh tế, các hộ gia đình phải chi thêm hơn 375 USD để mua cùng lượng hàng hóa và dịch vụ như cùng kỳ năm trước, do tác động của AI lên lạm phát. Khi chi phí công nghệ leo thang, người tiêu dùng bị buộc phải trả nhiều tiền hơn cho thứ vốn được hứa hẹn là giúp họ tiết kiệm.
Chi phí lao động AI: robot giúp việc đắt đỏ nhưng vẫn cần con người
Ở San Francisco, robot lao động giá thuê của một startup cho dịch vụ dọn nhà được định ở mức gần tương đương với mặt bằng giá thuê người thật tại địa phương, tạo nên hình ảnh gây tranh luận: robot hình người bước xuống từ minivan để hút bụi, lau bếp, rửa bát và dọn rác. Mức giá này được xem là không quá khác biệt so với một người dọn nhà truyền thống ở thành phố đắt đỏ này. Song đằng sau “người giúp việc AI” là một nghịch lý kinh tế: robot chưa thực sự tự động. Công ty thừa nhận AI chưa đủ khả năng điều khiển robot hoàn thành công việc trong môi trường gia đình, nên vẫn cần nhân viên điều khiển từ xa qua hệ thống camera, hoặc đi kèm để giám sát di chuyển. Nghĩa là người dùng đang trả tiền cho hai tầng lao động – máy và người – trong cùng một dịch vụ. Làn sóng AI vì thế không tự động làm chi phí nhân công giảm, mà có thể tạo thêm lớp chi phí mới, được gắn mác “công nghệ cao” nhưng thực chất vẫn dựa trên sức người.
Lương ngành xây dựng Mỹ tăng mạnh nhờ AI, nhưng ai trả hóa đơn?
Nhận định của CEO một tập đoàn chip lớn cho thấy cơ hội thu nhập 100.000 USD/năm đang dịch chuyển khỏi các văn phòng tài chính hay công nghệ, sang những người xây nhà máy chip, hệ thống máy tính và hạ tầng AI. Ông cho rằng phân khúc lao động tay chân có tay nghề sẽ phải tăng gấp đôi sau mỗi năm để đáp ứng nhu cầu xây trung tâm dữ liệu của các công ty với nguồn vốn gần như vô hạn. Một trung tâm dữ liệu rộng hơn 23.000 m2 có thể thuê tới 1.500 công nhân xây dựng trong giai đoạn thi công, nhiều người trong số đó có mức thu nhập khoảng 100.000 USD mỗi năm, chưa kể tiền làm thêm giờ. Khi hoàn thành, trung tâm này duy trì khoảng 50 nhân viên toàn thời gian vận hành và bảo trì, mỗi việc làm lại tạo thêm khoảng 3,5 việc làm khác trong nền kinh tế. Đây là mặt tích cực: lương ngành xây dựng Mỹ và các nghề thợ điện, thợ sửa ống nước, thợ sắt bước vào chu kỳ tăng mạnh. Nhưng chi phí này không tự sinh ra; nó được phản ánh vào trung tâm dữ liệu chi phí, rồi quay lại hóa đơn điện, giá nhà và dịch vụ mà toàn xã hội phải gánh.
Kết luận: Lợi ích dài hạn có đáng đổi bằng đời sống đắt đỏ?
Công nghệ tiên tiến, trong đó có AI, được kỳ vọng tạo ra cơ hội, việc làm mới, ngành công nghiệp mới và tăng năng suất, tăng trưởng. Nhưng những lợi ích dài hạn đó đang phải đánh đổi bằng khó khăn trong ngắn và trung hạn: mất việc ở một số nhóm, tăng trưởng tiền lương chậm lại với nhiều ngành, khoảng cách giàu nghèo nới rộng và đặc biệt là chi phí sinh hoạt tăng nhanh. AI hiện mới đóng góp một phần nhỏ vào lạm phát chung, khoảng 0,2 điểm phần trăm, nhưng đã khiến lạm phát cao hơn và làm trầm trọng thêm nỗi lo chi phí sinh hoạt. Trong bối cảnh xây dựng hạ tầng được dự báo là “đợt lớn nhất trong lịch sử nhân loại”, câu hỏi không còn là AI tốt hay xấu, mà là: ai hưởng lợi và ai trả giá? Nếu không có chính sách phân bổ lợi ích và kiểm soát chi phí, cơn sốt AI rất dễ trở thành cuộc chơi mà người lao động bình thường chỉ được xem qua hóa đơn điện, tiền nhà và giá công nghệ leo thang mỗi tháng.
