Thương mại Việt Nam–Malaysia: từ tăng trưởng bùng nổ đến nhu cầu tái định vị chiến lược
Thương mại Việt Nam Malaysia là toàn bộ hoạt động trao đổi hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và kết nối chuỗi cung ứng giữa doanh nghiệp hai nước, phản ánh mức độ hội nhập kinh tế song phương trong khuôn khổ ASEAN và các hiệp định thương mại tự do khu vực, đồng thời cho thấy khả năng tận dụng lợi thế bổ trợ về sản xuất, hạ tầng và tài chính để nâng cấp quan hệ đối tác chiến lược toàn diện lên tầm liên kết chuỗi giá trị khu vực. Hoạt động trao đổi giữa hai nền kinh tế đang tăng trưởng vượt bậc, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu trong 8 tháng đầu năm 2026 đã đạt 15,28 tỷ USD, tăng 43,4% so với cùng kỳ và gần chạm mức cả năm trước đó. Đây không chỉ là câu chuyện con số ấn tượng, mà là tín hiệu cho thấy doanh nghiệp hai nước buộc phải chuyển từ tư duy mua–bán sang tư duy cùng thiết kế chuỗi cung ứng ASEAN nếu không muốn bỏ lỡ đợt sóng hợp tác mới. Song song với thương mại hàng hóa, quan hệ Việt Nam–Malaysia đã được nâng cấp lên Đối tác chiến lược toàn diện, mở ra một giai đoạn hợp tác sâu rộng hơn về sản xuất, hạ tầng, tài chính và dịch vụ.
Malaysia – đối tác trụ cột và bức tranh cơ cấu hàng hóa đang dịch chuyển
Điểm quan trọng bị nhiều doanh nghiệp đánh giá thấp là vị thế của Malaysia trong tổng thể hợp tác khu vực. Từ góc nhìn Malaysia, Việt Nam hiện là một trong những đối tác thương mại quan trọng nhất trong ASEAN – nghĩa là mọi thay đổi trong nhu cầu, tiêu chuẩn hay định hướng đầu tư của Malaysia đều tác động trực tiếp lên chiến lược xuất khẩu của Việt Nam. Cơ cấu kim ngạch xuất nhập khẩu cho thấy sự dịch chuyển rõ rệt: nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Malaysia đang tăng tỷ trọng sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo, trong đó máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đã trở thành mặt hàng lớn nhất, chiếm 29,2% tổng kim ngạch. Đây là tín hiệu tích cực: Việt Nam không còn phụ thuộc vào các mặt hàng thô, mà từng bước chen chân vào các mắt xích có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng. Tuy vậy, cán cân thương mại vẫn thâm hụt đáng kể, với mức thâm hụt bằng 104,6% giá trị xuất khẩu trong 8 tháng đầu năm 2026. Nếu tiếp tục chỉ nhìn Malaysia như thị trường đầu ra, doanh nghiệp Việt sẽ khó đảo chiều được cấu trúc này; thay vào đó cần coi đây là đối tác để cùng xây dựng chuỗi cung ứng ASEAN, nơi Việt Nam cung cấp sản xuất và nguyên liệu, còn Malaysia đóng vai trò công nghệ, dịch vụ chuyên môn và trung tâm phân phối khu vực.
Cơ hội đầu tư hai chiều: khi doanh nghiệp Malaysia không muốn chỉ bán hàng sang Việt Nam
Một thay đổi mang tính bản lề là việc doanh nghiệp Malaysia bắt đầu nhìn Việt Nam như điểm đặt nhà máy chứ không chỉ là thị trường tiêu thụ. Đại diện cơ quan phát triển thương mại Malaysia tại TP.HCM đánh giá Việt Nam có thị trường tiêu dùng lớn, nguồn nguyên liệu phong phú và lợi thế từ mạng lưới các FTA; đây là cơ sở để doanh nghiệp Malaysia cân nhắc đặt cơ sở sản xuất tại Việt Nam thay vì chỉ xuất khẩu. Quan tâm của nhà đầu tư Malaysia trải rộng từ bất động sản, hạ tầng đến sản xuất đồ gỗ, chế biến thực phẩm và các ngành công nghiệp có khả năng tận dụng ưu đãi thương mại của Việt Nam. Nếu doanh nghiệp Việt vẫn giữ tư duy cung cấp hàng gia công, họ sẽ sớm bị thay thế bằng những nhà sản xuất có năng lực cao hơn trong cùng chuỗi. Ngược lại, nếu chủ động mời gọi đối tác Malaysia cùng góp vốn, chia sẻ công nghệ, xây dựng nhà máy và trung tâm logistics, Việt Nam có thể tăng độ gắn kết trong chuỗi cung ứng ASEAN, giảm rủi ro phụ thuộc vào một thị trường duy nhất, đồng thời nâng cấp vị thế từ "xưởng sản xuất" lên trung tâm chế biến và phân phối khu vực. Dòng vốn xuyên biên giới cũng được kỳ vọng mở rộng nhờ hệ sinh thái Trung tâm Tài chính quốc tế, tạo thêm kênh kết nối nguồn vốn quốc tế với nhu cầu đầu tư hai chiều.
Xúc tiến thương mại trực tiếp: điều kiện bắt buộc để đi vào chuỗi phân phối Malaysia
Dù cơ hội lớn, không ít doanh nghiệp Việt vẫn dừng ở mức bán lô hàng nhỏ lẻ qua trung gian, thiếu hiện diện trong hệ thống phân phối Malaysia. Đây là điểm yếu chiến lược. Các khuyến nghị từ cơ quan thương mại Việt Nam tại Malaysia rất rõ ràng: cần tiếp tục đẩy mạnh xúc tiến thương mại trực tiếp tại thị trường này, tăng cường kết nối với các hệ thống phân phối lớn và nhà nhập khẩu sở tại. Điều này không chỉ là chuyện tham gia thêm vài hội chợ, mà là thiết lập mối quan hệ dài hạn với các chuỗi bán lẻ chủ chốt như AEON, Lotus's, Mydin, Econsave, Jaya Grocer cùng các nền tảng thương mại điện tử. Thương vụ Việt Nam đã chủ động hiện diện tại Triển lãm Halal Quốc tế Malaysia (MIHAS 2026), trưng bày các sản phẩm được cấp chứng nhận Halal, thân thiện với người Hồi giáo. Đây là cách tiếp cận đúng: đi thẳng vào phân khúc đang tăng trưởng nhanh, đáp ứng chuẩn mực chất lượng, Halal, truy xuất nguồn gốc và thị hiếu tiêu dùng xanh – những xu hướng ngày càng phổ biến tại Malaysia, mở ra cơ hội nâng cao giá trị xuất khẩu cho doanh nghiệp Việt.
Điểm tựa mới: thương hiệu, tài chính quốc tế và chiến lược dài hạn cho chuỗi cung ứng ASEAN
Thương mại chỉ thật sự bền vững khi đi cùng hai trụ cột: thương hiệu và tài chính. Về thương hiệu, cơ quan thương mại Việt Nam tại Malaysia nhấn mạnh doanh nghiệp phải nâng cao năng lực xây dựng nhãn hàng, cải tiến mẫu mã, bao bì và phát triển sản phẩm phù hợp thị hiếu địa phương, đồng thời tranh thủ các chương trình quảng bá tại hệ thống bán lẻ nước ngoài để xây dựng hình ảnh quốc gia một cách bền vững. Về tài chính, đại diện các ngân hàng Malaysia ở Việt Nam kỳ vọng sự hình thành Trung tâm Tài chính quốc tế sẽ tạo thêm kênh để doanh nghiệp Việt tiếp cận nguồn vốn quốc tế, và hỗ trợ nhà đầu tư nước ngoài vào thị trường thuận lợi hơn. Nhìn dài hạn, nếu Việt Nam coi thương mại Việt Nam Malaysia là trục liên kết trong chuỗi cung ứng ASEAN – với Malaysia là điểm mạnh về công nghệ, dịch vụ và tài chính, còn Việt Nam là trung tâm sản xuất, nông sản, thực phẩm và công nghiệp hỗ trợ – thì mục tiêu kim ngạch cao hơn sẽ chỉ là hệ quả tự nhiên. Điều doanh nghiệp cần làm ngay lúc này không phải đếm thêm vài phần trăm tăng trưởng, mà là dám thiết kế lại mô hình hợp tác của mình: cùng đầu tư, cùng chia sẻ rủi ro và cùng tham gia vào các mắt xích giá trị cao hơn trong chuỗi khu vực.
