Đột quỵ: kẻ tấn công bất ngờ nhưng có dấu hiệu báo trước
Đột quỵ là tình trạng một vùng não bị ngừng cấp máu hoặc xuất huyết đột ngột, khiến tế bào não chết nhanh chóng, gây yếu liệt nửa người, nói khó, mất thăng bằng, méo mặt và có thể tử vong nếu không được nhận biết và điều trị trong giờ vàng. Người cao tuổi thường nghĩ mình chóng mặt, mệt do tuổi già, thời tiết hay “trúng gió”, nên bỏ qua những dấu hiệu đột quỵ sớm vốn đang âm thầm cảnh báo nguy cơ tổn thương não không thể hồi phục. Đáng nói, đột quỵ không “chọn giờ”: có thể xảy ra khi đang ngủ trưa, đang xem tivi hay làm việc ngoài đồng, ở cả người cao tuổi lẫn người còn trẻ. Một thái độ chủ quan, chờ đợi triệu chứng tự hết đồng nghĩa với đánh đổi bằng khả năng đi lại, nói chuyện, tự chăm sóc – thậm chí là mạng sống.
Hai câu chuyện đối lập: bỏ lỡ và tận dụng giờ vàng điều trị đột quỵ
Trường hợp anh L.V.H, 37 tuổi ở Tân Bình, TP.HCM, là lời nhắc đau xót cho cả người trẻ lẫn người cao tuổi. Sau giấc ngủ trưa ở công ty, anh cảm thấy một bên cơ thể yếu, đi lại khó khăn nhưng nghĩ do nằm sai tư thế nên uống nước cam và tiếp tục làm việc, khi triệu chứng đỡ hơn càng chủ quan. Đến tối, anh tỉnh dậy thì nửa người bên trái đã liệt hoàn toàn, vào viện thì đã qua giờ vàng, khiến bác sĩ phải trách vì bỏ lỡ cơ hội điều trị tốt nhất và để lại di chứng nặng nề. Ngược lại, ông N.T.T, 69 tuổi, đang làm việc ngoài đồng thì bất ngờ té ngã, xuất hiện liệt nửa người trái và nói đớ, được người dân đưa đi cấp cứu ngay. Nhờ được điều trị thuốc tiêu sợi huyết trong vòng 78 phút kể từ khi vào viện, chỉ vài phút sau tình trạng liệt nửa người trái và nói đớ cải thiện rõ rệt, ông hồi phục tốt và có thể tự đi lại, vận động bình thường. Đây là minh chứng rõ ràng: cùng là liệt nửa người nguy hiểm, người đến sớm giữ được chất lượng cuộc sống, người đến muộn chấp nhận di chứng.
Dấu hiệu đột quỵ sớm: phân biệt với chóng mặt và mệt mỏi tuổi già
Người cao tuổi rất dễ nhầm giữa đột quỵ và những rối loạn thường gặp như chóng mặt, tụt huyết áp, mệt mỏi. Nhiều cụ ám ảnh sau biến cố của người thân, như chồng bà N.T.H ở Đan Phượng nằm liệt giường suốt 4 năm rồi qua đời vì phát hiện đột quỵ quá muộn, nên chỉ cần hơi chóng mặt là nghĩ ngay đến đột quỵ. Theo TS.BS Tạ Quang Thành, chóng mặt đột ngột có thể là dấu hiệu đột quỵ tuần hoàn nhưng không phải dấu hiệu đặc hiệu. Nếu chỉ chóng mặt đơn thuần, khả năng đột quỵ không cao; nguy hiểm là khi chóng mặt đi kèm mất thăng bằng nghiêm trọng, nhìn đôi, nói khó, nuốt khó, tê hoặc yếu một bên cơ thể, đau đầu dữ dội. Đó là lúc phải xem như cấp cứu đột quỵ khẩn. Nhiều người lại ở thái cực ngược lại: vừa yếu liệt một chút rồi tự hồi phục, tưởng do “trúng gió” hay mệt, nhưng thực tế có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua – dấu hiệu đột quỵ sớm. Cơ thể đã lên tiếng, nhưng nếu bỏ qua, cơn đột quỵ thực sự có thể ập đến trong thời gian ngắn.
Giờ vàng điều trị đột quỵ: từng phút quyết định sự hồi phục
Trong đột quỵ, thời gian là não. Bác sĩ chuyên khoa đột quỵ nhấn mạnh rằng khi dấu hiệu yếu liệt đã xuất hiện từ trưa mà không đi cấp cứu, đến khi nặng mới vào viện thì di chứng để lại “rất kinh khủng”. Với đột quỵ nhồi máu não, thời gian vàng điều trị thường nằm trong 4–5 giờ đầu nếu dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch và khoảng 6 giờ với phương pháp lấy huyết khối bằng dụng cụ, tùy trường hợp. Mỗi phút chậm trễ có thể làm mất thêm tế bào não, trong khi rút ngắn thời gian từ lúc khởi phát triệu chứng đến khi điều trị giúp tăng cơ hội cứu sống tế bào não, giảm di chứng cho người bệnh. Điều đáng lưu ý là đột quỵ từng được xem là bệnh của người từ 60 tuổi trở lên, nhưng những năm gần đây tỷ lệ người dưới 45 tuổi mắc đang tăng. Vì vậy cả người cao tuổi đột quỵ và người trung niên, trẻ tuổi đều phải thuộc lòng dấu hiệu cảnh báo và coi giờ vàng điều trị đột quỵ là bất khả xâm phạm: không trì hoãn, không “chờ xem sao”.
Hành động cứu sống trong giờ vàng: quy tắc FAST và thái độ đúng
Để không bỏ lỡ giờ vàng điều trị đột quỵ, người cao tuổi và gia đình cần biến kiến thức thành phản xạ. Hãy nhớ quy tắc FAST: F (Face – Mặt) xem có xệ một bên, cười méo hay mất cân đối; A (Arms – Tay) xem có yếu hoặc liệt một bên, không giơ được hai tay cùng lúc; S (Speech – Lời nói) nhận diện nói ngọng, nói khó, dính chữ hoặc không hiểu người khác; T (Time – Thời gian) là gọi cấp cứu ngay khi có các triệu chứng. Khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, bác sĩ khuyến cáo tuyệt đối không tự điều trị tại nhà, không chờ triệu chứng tự hết mà phải đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu và điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt. Đồng thời, cần tránh hoảng loạn vô cớ vì một cơn chóng mặt thoáng qua, nhưng cũng không được chủ quan trước yếu liệt, nói khó, mất thăng bằng đi kèm chóng mặt. Thái độ đúng là: bình tĩnh, quan sát kỹ dấu hiệu đi kèm, nhưng nếu nghi ngờ, hãy coi đó là đột quỵ cho đến khi bác sĩ loại trừ.
