Cầu dây văng: kết cấu giao thông cũng là ngôn ngữ kiến trúc
Cầu dây văng là loại cầu trong đó các bó cáp nối mặt cầu trực tiếp với trụ tháp, vừa truyền tải trọng vừa tạo nên hình dáng đặc trưng của công trình. Giá trị của kiểu cầu này không chỉ nằm ở khả năng vượt sông: khi được thiết kế có chủ ý, đường nét trụ tháp và cáp còn trở thành dấu mốc nhận diện cho cả một không gian đô thị. Nhìn từ góc độ ấy, cầu Thượng Cát và cầu Ba Son đại diện cho hai cách nhấn mạnh khác nhau. Thượng Cát được giới thiệu bằng chiều dài, số làn và năng lực kết nối; Ba Son lại được nhận diện mạnh qua hình tượng kiến trúc trên sông Sài Gòn. So sánh hai công trình vì thế không phải cuộc đua xem cầu nào đẹp hơn, mà là cách thấy rõ hạ tầng có thể ưu tiên lưu thông hoặc đồng thời tạo nên một biểu tượng đô thị.
Thượng Cát: quy mô đặt trọng tâm vào kết nối
Cầu Thượng Cát được mô tả có chiều dài hơn 5,2 km và quy mô 8 làn xe; riêng đoạn vượt sông Hồng dài khoảng 780 m, với ba trụ tháp chính. Những con số ấy đặt trọng tâm vào quy mô hành lang giao thông và khả năng tổ chức lưu lượng, thay vì một chi tiết tạo hình đơn lẻ. Với một công trình bắc qua sông, quy mô toàn tuyến và số làn là những thông tin giúp hình dung vai trò kết nối rộng hơn của cây cầu. Tuy vậy, dữ liệu hiện có không đủ để đối chiếu sâu hơn về hình dáng trụ tháp hay mức độ nhấn mạnh kiến trúc của Thượng Cát. Điều đáng chú ý trong phép so sánh là sự khác nhau về cách nhìn: ở Thượng Cát, ấn tượng trước hết đến từ chiều dài và năng lực giao thông; ở Ba Son, hình tượng cây cầu cũng góp phần định hình cảnh quan.
Ba Son: hình tượng rồng vươn trên sông Sài Gòn
Cầu Ba Son, trước đây mang tên cầu Thủ Thiêm 2, nối đường Tôn Đức Thắng ở khu vực trung tâm TP.HCM với Khu đô thị mới Thủ Thiêm qua sông Sài Gòn. Cầu dài 1.465 m, phần cầu chính dài 885,7 m và có 6 làn xe; công trình khởi công tháng 2/2015, thông xe ngày 28/4/2022. Nhưng điều khiến Ba Son nổi bật trong ký ức thị giác là trụ tháp hình rồng: tháp cao 113 m, nghiêng về phía Thủ Thiêm, kết hợp 56 bó cáp dây văng bố trí trên hai mặt phẳng. Thiết kế bất đối xứng khiến đường nét cây cầu có vẻ chuyển động, khác hẳn cách tạo ấn tượng bằng quy mô tuyến. Hệ thống chiếu sáng mỹ thuật với hàng nghìn đèn LED dọc thân cầu và dây văng tiếp tục biến kết cấu ban ngày thành điểm nhấn trên sông khi thành phố lên đèn.
Hai cách tạo dấu ấn, một nhiệm vụ kết nối
Khác biệt cốt lõi nằm ở trọng tâm thể hiện. Với Thượng Cát, chiều dài hơn 5,2 km, 8 làn xe và đoạn vượt sông dài khoảng 780 m gợi lên một công trình được nhìn trước hết qua quy mô lưu thông. Ba Son cũng là hạ tầng thiết yếu, nhưng thiết kế trụ tháp nghiêng hình rồng và hệ cáp bất đối xứng khiến vai trò kiến trúc hiện rõ hơn bên cạnh chức năng giao thông. Cầu Ba Son tạo thêm hướng đi trực tiếp giữa trung tâm TP.HCM và Thủ Thiêm, đồng thời chia sẻ lưu lượng với hầm vượt sông Sài Gòn và các tuyến lân cận. Vì vậy, không nên xem vẻ biểu tượng là phần trang trí tách rời công năng: chính hình dáng và ánh sáng làm cây cầu dễ nhận diện, còn kết nối mới là lý do thiết yếu để cây cầu hiện diện. Thượng Cát gây chú ý bằng tầm vóc; Ba Son kết hợp lưu thông với bản sắc thị giác.
Đặt cạnh nhau, hai công trình cho thấy cầu dây văng có thể kể hai câu chuyện khác nhau trên mặt sông: một câu chuyện về quy mô và năng lực kết nối, một câu chuyện về hình tượng kiến trúc gắn với cảnh quan đô thị. Ba Son thuyết phục bởi cách biến trụ tháp và cáp thành dấu hiệu nhận diện mà vẫn phục vụ giao thông; Thượng Cát nổi bật qua những thông số quy mô đã được nêu. Kết luận hợp lý không phải cây cầu nào thắng thế, mà là mỗi công trình cần được đánh giá theo vai trò riêng: năng lực nối các khu vực và khả năng tạo nên một hình ảnh đáng nhớ.
