Một tuyên bố chung bị chặn và tín hiệu rạn nứt ở G20
Việc Trung Quốc là thành viên duy nhất G20 phản đối tuyên bố chung về hàng hóa giá rẻ và mất cân bằng thương mại, khiến nhóm không thể đạt đồng thuận toàn bộ, cho thấy căng thẳng thương mại toàn cầu đang chuyển từ tranh chấp song phương sang đối đầu thể chế giữa những nền kinh tế lớn nhất thế giới. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công khai khẳng định chính Trung Quốc đã ngăn G20 thông qua văn bản chung sau cuộc họp các Bộ trưởng Tài chính và lãnh đạo ngân hàng trung ương tại Asheville, bang North Carolina. Đây không còn là một bất đồng kỹ thuật; nó là tuyên bố chính trị giữa một bên là nước chủ trì Mỹ cùng 18 thành viên còn lại, và bên kia là nền kinh tế có thặng dư tài khoản vãng lai lớn nhất thế giới theo cách gọi của Washington. G20 tuyên bố chung bị thay thế bằng văn bản riêng do Mỹ phát hành, với chú thích nêu rõ sự bất đồng của Bắc Kinh.
Hàng hóa giá rẻ và thặng dư thương mại Trung Quốc: Tâm điểm đối đầu
Tranh cãi không xoay quanh một câu chữ vô thưởng vô phạt, mà đánh thẳng vào cốt lõi mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu của Trung Quốc. Văn bản do Mỹ soạn thảo chỉ trích "các nền kinh tế phi thị trường liên tục tung ra dòng sản phẩm xuất khẩu giá rẻ vô tận" và gọi đó là trạng thái không bền vững. Bộ trưởng Scott Bessent nhấn mạnh: "Quốc gia có thặng dư tài khoản vãng lai lớn nhất thế giới, và không bền vững, chính là Trung Quốc". Đồng thời, 19 trong 20 thành viên G20 – trừ Trung Quốc – đồng ý rằng các nước có thặng dư đối ngoại quá mức và kéo dài phải loại bỏ những méo mó làm hạn chế tiêu dùng nội địa và tạo sự phụ thuộc quá lớn vào xuất khẩu. Việc thặng dư thương mại Trung Quốc tăng mạnh, với mức thặng dư được mô tả là khổng lồ, đã phủ bóng lên toàn bộ cuộc họp. Hàng hóa giá rẻ Trung Quốc vì thế không chỉ là vấn đề cạnh tranh, mà trở thành biểu tượng của mất cân bằng cấu trúc trong thương mại toàn cầu.
Bắc Kinh phản bác: Tự do thương mại hay quyền bảo vệ mô hình phát triển?
Trong khi Mỹ và phần lớn G20 muốn nêu cụ thể trách nhiệm của những nước có thặng dư lớn, Trung Quốc chọn cách quay về khẩu hiệu rộng về thương mại tự do. Phía Bắc Kinh nhấn mạnh các nước cần nhìn nhận mất cân bằng toàn cầu "một cách toàn diện, khách quan và cân bằng", và phải xử lý căn bản vấn đề nợ của các nước đang phát triển bằng tăng trưởng. Thứ trưởng Tài chính Liao Min khẳng định G20 cần bảo vệ thương mại tự do, thúc đẩy toàn cầu hóa mang tính bao trùm và tạo môi trường chính sách thuận lợi cho thương mại quốc tế cũng như dòng vốn. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Quách Gia Khôn thì nhấn mạnh G20 phải điều phối các vấn đề kinh tế một cách khách quan, công bằng, dựa trên tham vấn và tham gia bình đẳng, đồng thời "tôn trọng triệt để các quan tâm cốt lõi của nhau". Đọc kỹ lập luận, có thể thấy Bắc Kinh không bác bỏ khái niệm mất cân bằng, mà phản đối cách Mỹ gắn nó trực tiếp với hàng hóa giá rẻ Trung Quốc và cấu trúc chính sách công nghiệp của nước này.
Tuyên bố bị chặn và những bất đồng vượt xa thương mại
Việc Trung Quốc không đồng ý không chỉ liên quan đến hàng hóa giá rẻ mà còn lan sang nhiều nội dung nhạy cảm khác trong tuyên bố của Mỹ. Theo Bộ Tài chính Mỹ, Bắc Kinh phản đối đoạn đề cập thành lập lực lượng nghiên cứu mất cân bằng thương mại, tăng quyền giám sát của IMF, cũng như các nội dung về tái cơ cấu nợ và dòng chảy tự do của tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Văn bản của Mỹ còn nêu cụ thể "các quốc gia có một phần đáng kể nợ nước ngoài được vay từ các thành viên G20", hàm ý vai trò chủ nợ của Trung Quốc đối với nhiều nước đang phát triển – điểm mà Bắc Kinh khó có thể chấp nhận bị nhắm thẳng tên. Trong bối cảnh Washington triển khai chiến dịch trừng phạt kinh tế Iran, việc đưa Hormuz vào tuyên bố càng khiến yếu tố địa chính trị chồng lấn lên bàn thương mại. Nói cách khác, G20 tuyên bố chung bị chặn vì nó trở thành sân khấu cho các chiến lược đối ngoại của Mỹ, nơi Trung Quốc không muốn bị đóng vai bị cáo trước 19 thành viên còn lại.
Cuộc chiến thương mại bước sang giai đoạn thể chế hóa
Điểm đáng lo không phải là một tuyên bố chung không ra đời – điều đã thành "thông lệ" từ khi G20 chia rẽ vì xung đột Nga – Ukraine. Điều đáng lo là tranh chấp Mỹ – Trung về hàng hóa giá rẻ và thặng dư thương mại đang được đưa lên cấp độ thể chế, với 19 nước còn lại nghiêng về quan điểm rằng trạng thái hiện tại là "không bền vững" và cần hành động. Bộ trưởng Scott Bessent nói các thành viên khác sẽ có động thái trong "những ngày, tuần hoặc tháng tới" để tìm giải pháp cho tình trạng mất cân bằng này. Cùng lúc đó, Trung Quốc bày tỏ "vô cùng lấy làm tiếc" vì hội nghị không có thông cáo chung, nhưng vẫn khẳng định kỳ vọng Mỹ với tư cách chủ tịch luân phiên sẽ tôn trọng các quan tâm cốt lõi của mọi bên và nỗ lực đạt kết quả tích cực tại Hội nghị Thượng đỉnh lãnh đạo G20 ở Miami. Nếu các nước G20 chuyển sự đồng thuận chống lại các chính sách phi thị trường thành biện pháp cụ thể, hàng hóa giá rẻ Trung Quốc có thể đối mặt với làn sóng phản ứng phối hợp, mở màn cho một vòng căng thẳng thương mại toàn cầu mới.
