Dự án giao thông trì hoãn: không chỉ là chậm tiến độ mà là khủng hoảng xã hội
Dự án giao thông trì hoãn là những công trình hạ tầng được khởi công nhưng kéo dài nhiều năm không hoàn thành, khiến khu vực xung quanh sống chung với đường sá dang dở, bụi bặm, ngập nước và rủi ro an toàn giao thông, từ đó làm đảo lộn sinh kế, sức khỏe và cấu trúc xã hội của cộng đồng địa phương. Thực tế ở nhiều nơi cho thấy, mỗi dự án treo không chỉ là vài cọc bê tông nằm im mà là một vùng dân cư bị bỏ quên trong tiếng ồn công trình, những hố sâu giữa lòng đường và những bản kiến nghị gửi đi hàng chục lần không được hồi đáp xứng đáng.
Nút giao thông Ngọc Hội ở phường Tây Nha Trang là một ví dụ điển hình cho tình trạng dự án giao thông trì hoãn, khi được ký hợp đồng BT giữa UBND tỉnh Khánh Hòa và Công ty cổ phần Tập đoàn Phúc Sơn, khởi công từ năm 2017 nhưng gần 10 năm sau vẫn chưa hoàn thành. Điều này không thể coi là “sự cố kỹ thuật” đơn thuần mà là biểu hiện của một cách quản lý dự án chấp nhận đẩy cái giá lên vai người dân. Khi cầu vượt chỉ hoàn thành một phần, mặt đường chính nát bươm, mỗi trận mưa biến thành sông, thì mọi lời hứa về “phát triển hạ tầng” nghe như một sự mỉa mai đối với cộng đồng phải sống ở đó.
Ngọc Hội: gần 10 năm bụi mù, đường ngập và sinh kế rơi tự do
Ở trục đường 23 Tháng 10, đoạn qua dự án nút giao thông Ngọc Hội, hàng chục hộ dân đã phải trả giá bằng gần một thập kỷ sống trong điều kiện mà họ gọi là “không ngày nào yên ổn” vì nắng thì bụi bay mù mịt, mưa thì ngập. Gia đình ông Nguyễn Văn Ngọc, sống ở đây gần 40 năm, kinh doanh đồ gỗ nội thất nhưng gần 10 năm nay việc kinh doanh ế ẩm vì khách không còn muốn đến một nơi đầy bụi và ổ gà. Câu chuyện của ông chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh rộng hơn, nơi kinh tế hộ gia đình bị bào mòn từng ngày bởi một dự án treo giữa lòng đô thị.
Không chỉ người lớn chịu thiệt thòi, ngay sát nhà ông Ngọc là một trường mầm non với hàng trăm trẻ phải học trong không khí đầy bụi, cửa chính cửa sổ luôn phải đóng kín để giảm ô nhiễm. Đó là cái giá vô hình nhưng nặng nề cho sức khỏe và sự phát triển của thế hệ sau. Chính quyền phường Tây Nha Trang thừa nhận đã nhiều lần nhận kiến nghị của tập thể hộ dân về ô nhiễm và tiến độ dự án, nhưng phản ứng thực tế vẫn chỉ dừng ở mức “kiến nghị tiếp” lên cấp tỉnh. Khi cơ chế giải quyết bị mắc kẹt, người dân buộc phải chọn rời đi hoặc cho thuê nhà, nghĩa là cộng đồng địa phương bị xáo trộn, những mối liên kết xã hội bị cắt vụn.
An toàn giao thông bị xem nhẹ: khi đường thành bẫy và công trình thành bãi phế thải
Từ góc độ an toàn giao thông, những dự án giao thông trì hoãn đang biến nhiều tuyến đường thành cái bẫy đúng nghĩa. Tại khu vực nút giao thông Ngọc Hội, cả hai làn đường 23 Tháng 10 đều bị phá nát, nhiều vị trí xuất hiện hố sâu hơn 10cm, và người dân đã chứng kiến hàng chục vụ tai nạn vì xe sụp ổ gà. Đây không còn là chuyện “bất tiện” nhỏ mà là mối đe dọa trực tiếp đến an toàn giao thông hàng ngày của mọi người đi đường. Khi một dự án được thiết kế để giải tỏa ùn tắc nhưng thực tế lại tạo ra chuỗi rủi ro mới, thì bản chất mục tiêu hạ tầng đã bị bóp méo.
Đáng nói hơn, dưới gầm cầu vượt Ngọc Hội – phần hiếm hoi đã hoàn thành – đã biến thành nơi tập kết rác thải, xà bần chất thành đống, vật liệu xây dựng nằm rải rác. Những công trình dang dở không được quản lý chặt trở thành bãi phế thải giữa khu dân cư, vừa gây ô nhiễm, vừa tạo thêm nguy cơ tai nạn cho người qua lại. Người dân phải tự sắm vòi xịt nước để giảm bụi bay vào nhà mỗi khi xe tải chạy qua, một hình ảnh cho thấy trách nhiệm an toàn giao thông đã bị đẩy từ hệ thống quản lý nhà nước sang từng hộ gia đình. Nếu tiếp tục chấp nhận các công trình nằm phơi như thế, khái niệm an toàn giao thông sẽ chỉ còn tồn tại trên giấy.
Khi pháp lý ách tắc, niềm tin cộng đồng bị bào mòn
Lãnh đạo phường Tây Nha Trang cho biết dự án nút giao thông Ngọc Hội đã ngưng thi công nhiều năm vì vướng mặt bằng và do lãnh đạo Công ty cổ phần Tập đoàn Phúc Sơn vướng lao lý. Tỉnh Khánh Hòa thì đang chờ bản án phúc thẩm liên quan doanh nghiệp này tại dự án sân bay Nha Trang để làm căn cứ tiếp tục xử lý các dự án BT đổi đất sân bay cũ, trong đó có Ngọc Hội. Câu hỏi đặt ra là: tại sao cơ chế pháp lý, tài chính lại được thiết kế sao cho toàn bộ rủi ro thời gian, ô nhiễm, an toàn… đều dồn hết lên cộng đồng địa phương, trong khi doanh nghiệp và cơ quan quản lý vẫn có thể viện thêm lý do để trì hoãn?
Dự án nút giao thông Ngọc Hội có tổng mức đầu tư gần 1.400 tỉ đồng, trong đó giá trị dự án BT theo hợp đồng hơn 1.250 tỉ đồng. Con số này làm nổi bật nghịch lý: nguồn lực tài chính rất lớn, nhưng kết quả là một công trình dang dở, một tuyến đường nát, và hàng chục hộ dân sống khổ gần 10 năm. Khi người dân phải gửi kiến nghị “hàng chục lần” mà tiến độ vẫn không nhúc nhích, niềm tin vào chính sách hạ tầng và vào lời hứa “phát triển vì dân” bị bào mòn. Bộ máy quản lý không thể tiếp tục xem những dự án giao thông trì hoãn như lỗi nhỏ trong quá trình, mà phải coi đó là khủng hoảng niềm tin cần được giải quyết thẳng thắn.
Không thể để thêm một thập kỷ treo dự án trên lưng người dân
Nhìn từ Ngọc Hội, câu chuyện dự án giao thông trì hoãn không còn là vấn đề kỹ thuật hay thủ tục, mà là thước đo cách chúng ta đối xử với cộng đồng địa phương. Mỗi ngày trôi qua với bụi mù, đường ngập, vật liệu xây dựng rải rác và nguy cơ tai nạn là một ngày quyền được sống an toàn, khỏe mạnh và làm ăn ổn định của người dân bị xâm phạm. Không thể nói về “phát triển đô thị” trong khi ngay giữa lòng đô thị tồn tại những vùng bị bỏ quên vì công trình treo.
Nếu không thay đổi, các địa phương khác sẽ tiếp tục lặp lại mô hình BT và cách quản lý khiến dự án có thể dừng vô thời hạn mà không ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Đã đến lúc coi những công trình dang dở là tình huống khẩn cấp về an toàn giao thông và công bằng xã hội, với thời hạn xử lý rõ ràng, cơ chế thay thế nhà đầu tư chậm tiến độ, và quyền tham gia giám sát thực chất của người dân. Hạ tầng chỉ có ý nghĩa khi nó hoàn thành đúng thời gian và phục vụ đời sống, chứ không phải nằm đó như một lời nhắc về sự trì trệ và thiếu trách nhiệm.
